همسویی چین با آمریکا درباره ایران؛ تغییر راهبردی یا تاکتیکی؟
علی حسن حیدریدر ماه‌های اخیر، برخی رفتارها و مواضع چین درباره ایران این پرسش را جدی‌تر کرده است که آیا پکن در حال تغییر رویکرد خود نسبت به جمهوری اسلامی و نزدیک شدن به سیاست آمریکا است، یا آنچه مشاهده می‌شود صرفاً مجموعه‌ای از اقدامات تاکتیکی برای مدیریت منافع چین در شرایط جدید است. پاسخ به این پرسش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هرگونه برداشت نادرست از رفتار چین می‌تواند به خطای محاسباتی در سیاست خارجی ایران منجر شود.برای تشخیص این موضوع، نباید یک موضع یا یک اقدام چین را به‌تنهایی ملاک قرار داد. تغییر راهبردی زمانی معنا دارد که تغییر رفتار در مجموعه‌ای از حوزه‌ها، به‌صورت پایدار و هماهنگ، مشاهده شود؛ از نفت و تجارت و بانک گرفته تا روابط سیاسی، همکاری‌های اقتصادی و مواضع دیپلماتیک. اگر تغییر فقط در یک موضوع مشخص و برای مدیریت هزینه‌های چین باشد، با یک تاکتیک مواجهیم، نه تغییر راهبرد.واقعیت موجود نشان می‌دهد که چین در برخی زمینه‌ها با سیاست آمریکا درباره ایران همپوشانی پیدا کرده است. پکن مانند واشنگتن خواهان پایان جنگ، کاهش تنش و بازگشت به مذاکره است. همچنین شرکت‌های چینی در برخی موارد برای جلوگیری از گرفتار شدن در تحریم‌های ثانویه آمریکا، همکاری خود با ایران را محدود یا با احتیاط بیشتری دنبال می‌کنند. این رفتارها نمی‌تواند نادیده گرفته شود و نشان می‌دهد فشار آمریکا توانسته در بخشی از رفتار اقتصادی چین اثرگذار باشد.
اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که چین به سیاست آمریکا علیه ایران پیوسته است. اگر چنین تغییر راهبردی رخ داده بود، باید نشانه‌های آن در کل مناسبات تهران و پکن مشاهده می‌شد. در حالی که چین همچنان یکی از مهم‌ترین خریداران نفت ایران است و روابط تجاری خود با تهران را به‌طور کامل قطع نکرده است. مهم‌تر از آن، پکن همچنان با اصل تحریم‌های یک‌جانبه و فرامرزی آمریکا مخالفت می‌کند. حتی در سال ۲۰۲۶، چین برای جلوگیری از اجرای برخی تحریم‌های آمریکا علیه شرکت‌های چینی مرتبط با تجارت نفت ایران، از سازوکارهای قانونی داخلی خود استفاده کرد. این رفتار با پذیرش راهبرد تحریمی آمریکا تفاوت اساسی دارد.بنابراین باید میان دو موضوع تفکیک قائل شد: رعایت احتیاطی و موردی برخی تحریم‌های آمریکا از سوی شرکت‌های چینی، با پذیرش راهبرد آمریکا برای منزوی کردن ایران یکسان نیست. یک شرکت چینی ممکن است به دلیل دسترسی به بازار آمریکا، نظام مالی بین‌المللی یا نگرانی از تحریم‌های ثانویه، از یک معامله با ایران عقب‌نشینی کند؛ اما این اقدام الزاماً تصمیم دولت چین برای تغییر مناسبات راهبردی با تهران نیست.رفتار سیاسی پکن نیز همین تفاوت را نشان می‌دهد. چین همچنان بر حاکمیت ایران، حل اختلافات از طریق مذاکره، مخالفت با استفاده از زور و حفظ حقوق مشروع ایران تأکید می‌کند. بنابراین، در کنار برخی محدودیت‌های اقتصادی، همچنان مواضعی وجود دارد که با سیاست فشار حداکثری آمریکا همخوان نیست.
علت این رفتار دوگانه را باید در منافع مستقل چین جست‌وجو کرد. ایران برای پکن فقط یک موضوع سیاسی نیست؛ در امنیت انرژی، تجارت، خلیج فارس، مسیرهای ارتباطی و موازنه قدرت در غرب آسیا اهمیت دارد. در مقابل، چین نمی‌خواهد به دلیل رابطه با ایران وارد تقابل پرهزینه‌ای با آمریکا شود. به همین دلیل، سیاست پکن را می‌توان نوعی موازنه میان حفظ منافع در ایران و مدیریت هزینه‌های رابطه با آمریکا دانست.از این منظر، چین نه حاضر است برای ایران با آمریکا وارد رویارویی مستقیم شود و نه به‌آسانی حاضر است ایران را به آمریکا واگذار کند. پکن می‌خواهد جنگ متوقف شود، زیرا ادامه آن امنیت انرژی و تجارت چین را تهدید می‌کند؛ اما این الزاماً به معنای پذیرش شروط آمریکا برای ایران نیست. همچنین چین ممکن است در برابر برخی تحریم‌ها عقب‌نشینی کند، اما این عقب‌نشینی را نباید به‌سرعت نشانه چرخش راهبردی دانست.
ملاک اصلی باید روند رفتار چین باشد. اگر پکن در ادامه، خرید نفت ایران را به‌طور پایدار کاهش دهد، تجارت با ایران را محدود کند، شرکت‌های چینی را به‌صورت گسترده از همکاری با تهران خارج کند، در مجامع بین‌المللی با سیاست‌های آمریکا همراه شود و هم‌زمان از مواضع قبلی خود درباره مخالفت با تحریم‌های یک‌جانبه عقب‌نشینی کند، آن‌گاه می‌توان از تغییر راهبردی سخن گفت. اما اگر اقدامات چین همچنان موضوعی، محدود و تابع مدیریت هزینه‌های خود باشد، باید آن را تاکتیک دانست.در نتیجه، آنچه امروز دیده می‌شود بیشتر «همسویی تاکتیکی در برخی موضوعات» است تا «چرخش راهبردی چین علیه ایران». البته این همسویی تاکتیکی خود یک هشدار مهم برای تهران است: چین نیز مانند هر قدرت بزرگ دیگری منافع خود را دنبال می‌کند و نباید حمایت پکن را قطعی و بدون هزینه تصور کرد.
پس نه تعبیر «چین کاملاً در کنار آمریکا علیه ایران قرار گرفته» با واقعیت موجود سازگار است و نه این تصور که چین در هر شرایطی از ایران حمایت خواهد کرد. واقعیت در میانه این دو قرار دارد: چین در برخی مسائل با آمریکا هم‌جهت شده، اما هنوز در مجموعه سیاست خود درباره ایران به راهبرد آمریکا نپیوسته است. نقطه تعیین‌کننده، رفتار آینده پکن خواهد بود؛ اینکه این همسویی‌های موردی در همان سطح باقی بماند یا به تغییر پایدار در ساختار روابط چین و ایران تبدیل شود.#ایران_قوی #آمریکا #ترامپ #تحریم#چین 15:12 - 11 مهر 1405
