نگاهی به پدیدهی مقصریابی در جامعه
چهرههای رسانهای و نخبگان اجتماعی همواره بر افکار عمومی تأثیرگذارند. این تأثیر میتواند در مسیر آگاهیبخشی و مسئولیتپذیری باشد یا در جهت ترویج فساد و غریزهگرایی.
گروه فارس پلاس: اخیراً اظهارات برخی چهرههای مشهور مانند سیدجواد هاشمی (با اشاره به بازداشت برخی هنرمندان) و مهدی طارمی (پس از شکست تیم ملی فوتبال) بار دیگر پدیدهای را به نمایش گذاشت که این روزها فراگیر شده است: «جستجوی مقصر در بیرون از خود». اینگونه ادعاها، چه در قالب «توطئه بیرونی برای تخریب چهرهها» و چه در شکل «ممانعت عمدی از موفقیت»، غالباً بیش از آنکه مبتنی بر واقعیت باشند، نشاندهندهی فرار از پذیرش مسئولیتهای فردی و اجتماعی هستند.
از هنرمند تا ورزشکار: ژست دفاعی مشترک اتفاق قابل تأمل این است که چنین رفتاری محدود به قشر خاصی نیست. سیاستمداران، مدیران، هنرمندان و ورزشکاران گاهی در مواجهه با انتقادات یا شکستها، به جای بررسی نقصانهای داخلی، بلافاصله دست به «مقصریابی بیرونی» میزنند. این الگو دو کارکرد دارد: ۱. فرافکنی کاستیهای خود ۲. جلب توجه یا حفظ وجههی عمومی اما پرسش اصلی اینجاست: آیا میتوانیم زمانی که خود در ایفای نقشمان کوتاهی کردهایم، دیگران را مقصر بدانیم؟ مثلاً: - آیا فوتبالیستی که تمرین کافی ندارد یا روحیهی تیمی را رعایت نمیکند، میتواند شکست را به «دستور از بالا» نسبت دهد؟ - آیا هنرمندی که برای کسب درآمد بیشتر به ابتذال یا ترویج مصرف مواد روی میآورد، میتواند ادعا کند که «قصد آگاهیبخشی» داشته است؟
مسئولیت نخبگان: تأثیرگذاری یا سوءاستفاده؟ چهرههای رسانهای و نخبگان اجتماعی همواره بر افکار عمومی تأثیرگذارند. این تأثیر میتواند در مسیر آگاهیبخشی و مسئولیتپذیری باشد یا در جهت ترویج فساد و غریزهگرایی. متأسفانه برخی با شعار دفاع از آزادیها یا انتقاد از سیستم، عملاً به ترویج رفتارهای مخرب (مانند مصرف مشروبات الکلی یا عادیسازی فساد) دامن میزنند و سپس انتظار دارند جامعهای که به چنین مسیری کشیده شده، مطالباتی «عقلانی» داشته باشد. این تناقض آشکار است.فساد به مثابه ابزار کنترل اجتماعی نکتهی عمیقتر این است که در بسیاری از جوامع، فساد و ابتذال بهعنوان ابزار کنترل غیرمستقیم استفاده میشود تا مردم در دام غرایز و لذتهای زودگذر غرق شده و از مطالبهگری بازمانند. همانگونه که چندی پیش آن مقام خارجی از مسئولین جمهوری اسلامی با تعجب میپرسید: «شما بدون کاباره و کازینو چگونه جوانان را مدیریت میکنید؟» این سؤال بهخوبی نشان میدهد که در نگاه برخی نظامها، مدیریت جامعه از طریق تخدیر افکار و ترویج لهو ممکن میشود.
راه حل: بازگشت به مسئولیتپذیری اگر خواهان پیشرفت واقعی ایران هستیم، نیازمند خودانتقادی و پرهیز از توهم توطئه» هستیم. پیش شرط نقد دیگران، عملکرد درست خودمان است. هر یک از ما ــ چه در جایگاه هنرمند، چه ورزشکار، چه مدیر ــ باید ابتدا از خود بپرسیم: - آیا من نقش خود را بهدرستی ایفا کردهام؟ - آیا تأثیر من بر جامعه سازنده بوده یا مخرب؟ به جای پناه بردن به ادعاهای کلی و غیرمستند دربارهی «توطئه»، باید شجاعت پذیرش کاستیها را داشته باشیم. جامعهای که میخواهد «عاقلانه» مطالبه کند، باید ابتدا از دام غرایز، فساد و سطحینگری رها شود. این رهایی نیز زمانی ممکن است که نخبگان و تأثیرگذاران به جای ترویج ابتذال، مسئولیتپذیری و تفکر انتقادی را الگو قرار دهند.ما همگی در قبال آینده ایران مسئولیم. این مسئولیت با مقصریابی آغاز نمیشود، با نگاه به درون و اصلاح خود آغاز میشود.
15:40 - 12 آذر 1404