مرکزی؛ استانی پر از غار
استان مرکزی با دارا بودن بیش از ۸۰ غار شناساییشده، یکی از غنیترین مناطق کشور از نظر جاذبههای زمینشناختی به شمار میرود؛ سرزمینی که از غار زیرآبی سفیدخانی تا غار ۷۰ میلیون ساله نخجیر، هر کدام داستانی از شگفتیهای طبیعت را روایت میکنند.
غارهای استان مرکزی نه تنها از منظر گردشگری، بلکه به عنوان ذخایر مهم تنوع زیستی و منابع آب زیرزمینی از اهمیت ویژهای برخوردارند، همزمان با ۲۲ شهریورماه، «روز جهانی غارها» به معرفی این غارها و اهمیت آنها پرداختهایم.غار نخجیر؛ نگین درخشان غارهای استان مرکزیدر میان غارهای استان مرکزی، غار نخجیر به عنوان تنها غار گردشگری استان مرکزی یکی از کمنظیرترین پدیدههای زمینشناختی جهان شناخته میشود.این غار شگفتانگیز که در فاصله ۱۰ کیلومتری شمال شرقی دلیجان و در مسیر نراق واقع شده، متعلق به دوره سوم زمینشناسی است و قدمت آن به حدود ۷۰ میلیون سال پیش بازمیگردد.آنچه نخجیر را از سایر غارهای جهان متمایز میکند، تزئینات بلوری و اسفنجی کمنظیر آن است که از نابترین نمونههای موجود در دنیا به شمار میرود. تاکنون بیش از دو هزار متر فضای خشک در این مجموعه شناسایی شده و سنگهای تزئینی با اشکال متنوع همچون عقاب، لاکپشت، گوزن و کبوتر، زیبایی خیرهکنندهای به آن بخشیده است.وجود دریاچهای اسرارآمیز در بخش انتهایی غار که وسعت آن بیش از سه هزار متر تخمین زده میشود، بر جذابیت این پدیده طبیعی افزوده است. تالارهای زیبای این غار با نامهایی چون عروس، گل کلمی، آبشارگلی و هیولا، هر بینندهای را مسحور عظمت خلقت میکند.
غار سفیدخانی؛ شگفتی زیر آبدر جنوب غربی اراک و در دامنه رشته کوه سفیدخانی، غاری طبیعی با همین نام واقع شده که در ارتفاع سه هزار و ۱۱۸ متری از سطح دریا قرار دارد. این غار که در تمام فصول سرد سال پوشیده از برف است، از سردترین غارهای کشور محسوب میشود.ویژگی منحصربهفرد این غار، وجود حوضچه پرآبی به عمق هفت متر در کف آن است که از آبهای نفوذی برف و باران تغذیه میشود. در بالای دهانه غار نیز دودکش بزرگی به شکل تنور وجود دارد که به «دودکش جن» یا «ایوان عباس قلیخان» شهرت یافته است.روایت جالبی درباره کشف بخش زیرآبی این غار وجود دارد: گفته میشود در سال ۱۳۵۷ گروهی از بازدیدکنندگان هنگام تهیه غذا، ماهیتابهشان به درون شکافی سقوط میکند و بدین ترتیب غار زیرآب کشف میشود.
غار امجک؛ زیستگاه خفاشاندر ارتفاعات کوه امجک و در فاصله ۶۳ کیلومتری شمال غربی تفرش، غاری واقع شده که اگرچه مدت زیادی از کشف آن نمیگذرد، اما به دلیل بکر بودن، از ارزش زیستمحیطی بالایی برخوردار است. این غار که نخستین بار در سال ۱۳۷۲ مورد بررسی قرار گرفت، در ارتفاع یک هزار و ۹۰۰ متری از سطح دریا واقع شده و ورودی آن دیوارهای ۱۲ متری دارد.قندیلهای سنگی زیبای این غار که در اثر چکیدن آب از سقف آهکی کوه در طول زمان شکل گرفتهاند، جلوهای خاص به آن بخشیده است. در انتهای مسیر غارنوردان، راهرویی با گلفشنگهای سقفی و دیواری به زیستگاه خفاشان منتهی میشود.
غارهای تاریخی و دستسازغار قلعه جوق در نزدیکی روستای چهرقان از توابع بخش وفس اراک، از جمله غارهای دستساز بشر است که در دل کوهی به نام قوزی قشلاق حفر شده و دارای سه مدخل است. باستانشناسان معتقدند مقبرههای داخل این غار مربوط به دوره مادهاست و در گذشته دور به منظور دفن مردگان استفاده میشده است.غار آزادخان نیز در غرب محلات و شمال روستای سنجهباشی واقع شده و از غارهای باستانی استان محسوب میشود. روایتها حاکی از آن است که در زمان حمله آزادخان افغانی به پورگان، بسیاری از مردم به این غار پناه بردند، اما با سنگچین شدن دهانه غار، همگی از گرسنگی تلف شدند
.غارهای تفرش؛ گنجینهای پنهانغار خورنده در فاصله سه کیلومتری جنوب غربی تفرش و در ارتفاعات کوه نقره کمر، از دیگر جاذبههای زمینشناختی استان است. این غار دارای تالار اصلی با حوضچههایی است که در طرف راست آن چاهی به عمق پنج متر به نام «حمامک» و حفرهای دیگر به نام «مسجدک» قرار دارد.غار گاو خور نیز با فاصله کمتر از دویست متر در همان مختصات واقع شده و تالاری بسیار بزرگ دارد که به راهرویی ۱۰۰ متری منتهی میشود.غار آسیلی؛ بلورهای منشوریغار آسیلی در نزدیکی روستای امان آباد و در غرب روستای باستانی انجدان اراک قرار دارد. طول کلی این غار ۷۳.۵ متر و عرض آن هشت متر است و حوضچههایی در آن وجود دارد که دیوارههایشان از مواد آهکی و بلورهای منشوری استالاکتیتی پوشیده شده است.
کارشناس و فعال محیط زیستی استان مرکزی به مناسبت روز جهانی غارها در گفتوگو با خبرنگار فارس با تأکید بر اینکه غارها تنها پدیدههایی زمینشناختی یا جاذبههایی برای گردشگری نیستند، اظهار کرد: غارها همچون کتابی باز، تاریخ میلیونساله زمین را روایت میکنند. هر قندیل، هر استالاکتیت و هر لایه رسوبی درون غار، سندی از تغییرات اقلیمی، زمینشناختی و زیستی گذشته است. محمود کلنگری با بیان اینکه ساختارهای کارستی که در اثر انحلال سنگها توسط آب شکل میگیرند، از اهمیت ویژهای در تغذیه و ذخیرهسازی منابع آب زیرزمینی برخوردارند. غارها به عنوان مخازن طبیعی آب، نقش کلیدی در تأمین آب شرب، کشاورزی و صنعت ایفا میکنند، همچنین پناهگاه گونههای جانوری و گیاهی تخصصیافتهای هستند که برخی از آنها به شرایط خاص محیط غار وابستگی کامل دارند. خفاشها، حشرات غارزی و میکروارگانیسمهای خاص، نمونههایی از این گونهها هستند. این فعال محیط زیستی با اشاره به اینکه غارها به عنوان جاذبههای طبیعی کمنظیر، پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری دارند، افزود: گردشگری غار میتواند به ایجاد اشتغال، رونق اقتصادی مناطق محروم و معرفی جاذبههای بومی کمک کند، بسیاری از غارها نه تنها از منظر طبیعی، بلکه از نظر تاریخی و فرهنگی نیز ارزشمند هستند. برخی غارها محل سکونت انسانهای پیشین بودهاند و آثار بهجا مانده از آنان، اطلاعات گرانبهایی درباره شیوه زندگی، اعتقادات و هنر نیاکان ما ارائه میدهد.
مدیرکل محیط زیست استان مرکزی نیز با بیان اینکه غارها بخشی ارزشمند از میراث طبیعی کشور محسوب میشوند و در حفظ تعادل اکوسیستمها نقش مهمی دارند، ازشناسایی ۸۰ غار در این استان خبر داد و اظهار کرد: از این تعداد، مطالعات تفصیلی ۱۳ غار انجام شده و در راستای حفاظت هدفمند از این زیستبومها، ۱۰ غار استان مرکزی با استفاده از ظرفیت مشاوران تخصصی از نظر ارزشهای حفاظتی و میزان حساسیت مورد ارزیابی و درجهبندی حفاظتی قرار گرفتهاند.وی بیان کرد: بر اساس شیوهنامههای ابلاغی، شرایط همه غارها یکسان نیست و برای برخی غارهای حساس ممکن است حفاظت کامل و ممنوعیت ورود ضروری باشد، در حالی که در غارهایی که از ظرفیت لازم برخوردارند، میتوان با رعایت ضوابط و الزامات زیستمحیطی، زمینه بهرهبرداری کنترلشده و گردشگری مسئولانه را فراهم کرد.مدیرکل حفاظت محیط زیست استان مرکزی ادامه داد: توسعه گردشگری در غارها باید به گونهای باشد که موجب تخریب ساختار طبیعی، برهم خوردن شرایط زیستی یا آلودگی منابع آب نشود و پیش از هرگونه بهرهبرداری، ظرفیت و میزان حساسیت غار مورد بررسی قرار گیرد.انصاری با اشاره به مهمترین تهدیدهای پیش روی غارها گفت: بهرهبرداری غیراصولی، ورود کنترلنشده گردشگران، تخریب ساختارهای طبیعی غار، آلودگی منابع آب و برداشتهای غیرمجاز از جمله عواملی است که میتواند ارزشهای طبیعی و زیستی این زیستبومها را تهدید کند.
وی افزود: حفاظت از غارها نیازمند برنامهریزی و تدوین شیوههای مدیریتی متناسب با ویژگیهای هر غار است و نمیتوان برای همه آنها نسخه واحدی در نظر گرفت. انصاری خاطرنشان کرد: حفاظت از غارها در حقیقت حفاظت از بخشی از تاریخ طبیعی سرزمین و ذخایر ارزشمند آب زیرزمینی است و باید با مدیریت صحیح و اصولی، این سرمایههای طبیعی برای نسلهای آینده حفظ شوند.غارها، میراثی فراتر از طبیعتحسین محمودی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مرکزی نیز با اشاره به اهمیت چندوجهی غارهای این استان اظهار داشت: غارها تنها جاذبههای طبیعی نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی این سرزمین محسوب میشوند و باید در برنامهریزیهای گردشگری مورد توجه ویژه قرار گیرند.وی با تأکید بر لزوم ثبت و مستندسازی غارهای تاریخی استان گفت: برخی از غارهای استان مرکزی همچون قلعه جوق و آزادخان، آثاری از دورههای تاریخی را در خود جای دادهاند که نیازمند مطالعه باستانشناختی و حفاظت ویژه هستند.مدیرکل میراث فرهنگی استان مرکزی افزود: گردشگری غار میتواند به عنوان یکی از محورهای توسعه گردشگری استان تعریف شود، اما این امر مستلزم فراهم کردن زیرساختهای مناسب، آموزش راهنمایان تخصصی و رعایت اصول حفاظتی است و در حال حاضر از 80 غار استان تنها غار نخجیر قابلیت گردشگری دارد و مابقی غارها به دلیل عدم ایمنی و تامین زیرساختها امکان گردشگری ندارند.
غارها، سرمایههای ملییک کارشناس محیط زیست و غارنوردی استان نیز در گفتوگو با خبرنگار فارس با اشاره به ارزشهای منحصربهفرد غارهای استان مرکزی گفت: غار نخجیر به عنوان یکی از کمنظیرترین غارهای جهان، سرمایهای ملی است که حفاظت از آن باید در اولویت قرار گیرد. یارمحمدی با بیان اینکه غارها اکوسیستمهای بسیار حساسی هستند، افزود: حتی ورود بدون تجهیزات و بدون رعایت اصول غارنوردی میتواند به تخریب قندیلها و ساختارهای طبیعی منجر شود که بازسازی آنها صدها سال زمان میبرد.این کارشناس محیط زیست تأکید کرد: آموزش جوامع محلی، تشویق به غارنوردی مسئولانه و نظارت مستمر بر غارهای گردشگری، از جمله راهکارهای حفاظت از این میراث طبیعی است.وی خاطرنشان کرد: غارها همچنین به عنوان منابع ارزشمند آب زیرزمینی، نقش حیاتی در تأمین آب پایدار منطقه ایفا میکنند و هرگونه آلودگی در این ساختارها میتواند تبعات جبرانناپذیری داشته باشد. استان مرکزی با داشتن این گنجینههای زمینشناختی، پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری طبیعی و علمی دارد. با این حال، حفاظت از این میراث طبیعی نیازمند همکاری دستگاههای اجرایی، جوامع محلی، تشکلهای مردمنهاد و خود گردشگران است.غارها میراثی مشترک برای همه نسلها هستند؛ گنجینههایی که میلیونها سال برای شکلگیری آنها زمان صرف شده و تخریب آنها تنها در چند سال ممکن است. غارها را باید شناخت، ارزشهایشان را درک کرد و با مدیریت صحیح و اصولی، آنها را برای آیندگان حفظ کرد. #غار #غار_نخجیر #غار_آسیلی
12:56 - 21 شهریور 1405