«مهریه»؛ از هدیه عاشقانه تا کابوس حقوقی!
وقتی مهریه از مسیر عدالت خارج شد و تبدیل به ابزار فشار یا انتقام شد، زندان نه ضامن حق زن، بلکه بحران تازهای برای خانواده شد. حالا حذف حبس مهریه، تلاشی برای بازگرداندن عقلانیت به قانون است؛ نه برای بیاثر کردن حق زن، بلکه برای کاستن از بیعدالتی در اجرای آن.
گروه زندگی: موضوع «مهریه» را باید یکی از مهمترین و درعینحال پرچالشترین مباحث موجود در نظام حقوق خانواده ایران دانست. مهریه یا صداق که بهعنوان حقی مالی برای زن به استناد آیه چهارم سوره مبارکه نساء «وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً» ثابت و لازم است، از ماده صدق بوده و از این جهت به مهر صداق گفته میشود که نشانه راستین بودن علاقه مرد است. بااینوجود شاهد آن هستیم این مطلوب در بسیاری از موارد از جایگاه خود دور شده و در موارد متعددی به محل منازعه و کشمکشهای قضایی و اجتماعی یا عاطفی از همان ابتدای مراحل آشنایی دختر و پسر و خانوادهها تبدیل شده است تا آنجا که در سالهای گذشته، به دنبال مسئله قابلتوجه زندانیشدن مردان به دلیل ناتوانی در پرداخت مهریه، این موضوع نهتنها به دغدغهای حقوقی برای قانونگذاران تبدیل شد، بلکه ابعاد اجتماعی، روانی و اقتصادی آن نیز در کانون توجه فعالان حوزه خانواده، جامعهشناسان و حتی عموم مردم قرار گرفت.حالا که بار دیگر خبر حذف «حبس مهریه» داغ شده و قرار است بهزودی در مجلس شورای اسلامی با رویکردی نو و البته متفاوت، اقدام به اصلاح قانون مهریه کند تا از ابزارهای جایگزین مجازات حبس استفاده کند فرصت خوبی است تا با نگاهی واقعیتر، صادقانهتر و مهارتیتر، از سطح حرفهای تکراری فراتر برویم.بنابراین در این گزارش، سراغ حجتالاسلام طاهر قلیزاده کارشناس خانواده و استاد دانشگاه رفتهایم تا مهریه را نه بهمثابه عددی پشت قباله، بلکه بهعنوان مسئلهای رفتاری، فرهنگی، اجتماعی و مهارتی بررسی کنیم.
مهریه؛ از دفتر عقد تا درِ زندان
وقتی میگویند مهریه را کی داده و کی گرفته، بیشتر از آنکه طنز باشد، نیشی از واقعیت دارد. آنقدر زیاد دیدهایم که مهریهها نه در زندگی اجرا شدهاند، نه در جدایی «دخترم را با مهریه کم شوهر نمیدم.» این جمله را مادرها بارها گفتهاند و از آن طرف، بسیاری از مردها با ترس از مهریه زیر بار ازدواج نمیروند. این وسط، دعواهایی هم هست که به حبس، تقسیط و حتی فرار مردان منتهی میشود.
پرده اول: مهریه چیست و از کجا آمد؟
حجتالاسلام قلیزاده در ابتدا با اشاره به ریشه فقهی مهریه میگوید: مهریه در نگاه اسلامی، یک هدیه محترمانه از طرف مرد به زن است که نشانهای از اراده و صداقت در ازدواج است، نه یک وسیله تهدید یا گروکشی. در صدر اسلام، مهریهها چیزی شبیه قرآن، یا آموزش علم بود. اما حالا تبدیل شده به میلیاردها تومان و سکههای طلا که نه زن امیدی به دریافت آن دارد، نه مرد توان پرداختش را!او معتقد است که مسیر عرفی مهریه از مسیر شرعی آن جدا شده و بهجای اینکه عامل اطمینان باشد، خودش تبدیل به یک بحران شده است.
پرده دوم: کجای زندگی ما خراب شد؟
سؤال مهم اینجاست که چرا مهریه اینقدر مسئلهساز شد؟ این کارشناس خانواده تحلیل میکند: وقتی سازوکار ازدواج، از حکمت و آرامش به سمت رقابت و چشموهمچشمی رفت، مهریه هم وارد بازی ارقام شد. خانوادهها میخواهند عدد مهریه را بالا ببرند تا مثلاً تضمینی برای امنیت دخترشان باشد. اما این تضمین، هیچ پشتوانهای در اجرا ندارد. مردی که توان ندارد، فقط تعهد کاغذی امضا میکند.البته از سویی دیگر باید توجه داشت این نگاه که مهریه باید بالا باشد «برای جلوگیری از طلاق» هم کار میکند، اتفاقاً خیلی از طلاقها وقتی اتفاق میافتد که زن، دیگر امیدی به گرفتن مهریه ندارد. چون رابطه فروپاشیده، نه عدد مهریه!
پرده سوم: حذف حبس مهریه؛ آری یا نه؟
موضوعی که این روزها سر زبانهاست، حذف مجازات حبس برای مردانی است که مهریه نمیپردازند. آیا این کار درست است؟ حجتالاسلام قلیزاده ابراز میدارد: اصل قضیه این است که حبس برای بدهی مدنی مثل مهریه، یک راهکار استیصال بوده نه عدالت. مردی که واقعاً ندارد، زندانیاش میکنند و خانوادهاش متلاشی میشود. اما مردی که دارد و نمیدهد، معمولاً از راههای قانونی فرار میکند. این یعنی قانون بیشتر فقرا را هدف گرفته تا متخلفان حرفهای را.او تأکید میکند که نباید حبس را راهحل دانست و میگوید: وقتی نگاه ما اصلاحی باشد، نه انتقامی، میفهمیم که باید سازوکارهای عادلانهتری برای گرفتن حق زن تعریف کنیم، نه صرفاً ابزار تنبیه مرد.
پرده چهارم: مهریه؛ بحران یا مهارت؟
اینجا بحث را از حقوقی به مهارتی میبریم. یعنی اصلاً خانوادهها چطور باید با موضوع مهریه برخورد کنند؟ این استاد دانشگاه با تأکید بر آموزش قبل از ازدواج میافزاید: بسیاری از خانوادهها نمیدانند مهریه دقیقاً چه نوع تعهدی است. حتی تفاوت بین مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه را هم نمیدانند. همین باعث میشود تعهداتی بدهند یا بگیرند که بعدها پشیمان شوند. مهریه اگر بر مبنای گفتوگو و شناخت دقیق باشد، تبدیل به بحران نمیشود.
چهار مهارت برای نوشتن مهریه عاقلانه
۱ ـ شناخت فقهی و قانونی مهریه: بدانید دقیقاً چه چیزی تعهد میدهید و چه چیزی میگیرید. ۲ ـ تناسب با توان اقتصادی: مهریه را نه بر اساس نرخ طلا که بر اساس صداقت و شرایط مالی واقعی بنویسید.۳ ـ تبدیل مهریه به ابزار احترام، نه تهدید: از مهریه استفاده نمادین و باارزش کنید، نه عدد محور.۴ ـ پرهیز از بازیهای روانی در خواستگاری: عدد مهریه نباید ابزار قدرتنمایی خانوادگی باشد.
پرده پنجم: مردانی که گرفتارند، زنانی که بیپناهاند
او از پروندههایی میگوید که در آن مردان واقعاً گرفتارند: پروندهای داشتم که مرد جوانی بهخاطر ۳۱۴ سکه طلا، بدون توان مالی، یک سال در زندان بود. زن هم هیچ نفعی نبرد. نه مهریه را گرفت، نه مرد را اصلاح کرد. فقط یک خانواده از هم پاشید.اما در طرف دیگر، زنانی هم هستند که تنها ابزار قانونیشان برای گرفتن حق، همین مهریه است. زنانی داریم که قربانی خشونت هستند و مهریه تنها راه فشار برای جدایی آبرومندانه است. پس نباید با حذف مطلق حبس، آنها را هم خلع سلاح کرد.راهحل چیست؟۱ ـ ایجاد «سامانه اعتبارسنجی مهریه» قبل از عقد۲ ـ ثبت مهریه بر مبنای استطاعت واقعی طرفین۳ ـ ایجاد نهاد میانجی برای اختلافات مهریه خارج از دادگاه۴ ـ فرهنگسازی عمومی از طریق رسانهها و آموزش پیش از ازدواج
پرده ششم: مهریه، از سنت به مهارت
این کارشناس خانواده اظهار میدارد: اگر ما از مهریه یک مهارت بسازیم، نه یک عددِ ترسناک، نه کسی فرار میکند، نه کسی زندانی میشود. مهارت گفتوگو، مهارت توافق، مهارت درک متقابل. اینهاست که مهریه را واقعی و مؤثر میکند.او تأکید میکند که رسانهها نقش مهمی در تغییر نگاه عمومی دارند. برای همین باید از کلیشههای مهریه بیرون بیاییم. فیلم و سریالها، فضای مجازی، مشاوران و روحانیون، همه باید کمک کنند تا جوانها بفهمند مهریه قرار نیست جایگزین شناخت و محبت شود.حال اگر بانویی مطالبه مهریه داشته باشد چگونه باید برخورد کند؟
زاویه اول: زنانی که میخواهند زندگی کنند اما دنبال مهریه هستند
حجتالاسلام قلیزاده در توضیح این دسته از زنان میگوید: بسیاری از خانمها در جلسات مشاوره میگویند: ما اصلاً دنبال طلاق نیستیم، ولی شوهرمان ما را جدی نمیگیرد، مسئولیتپذیر نیست، خانوادهاش دخالت میکنند و ما مهریه را مطرح میکنیم تا بفهمد زندگی حساب و کتاب دارد.راهکارهای مهارتی برای این گروه؛۱ ـ مهریه را ابزار اعتمادسازی کنید، نه تهدید، به عبارتی مهریه در زندگی فعال باید تبدیل به نماد توافق و مذاکره شود، نه ابزاری برای دعوا.۲ ـ تنظیم سند توافقنامه خانوادگی: زنان میتوانند از طریق مراکز مشاوره یا دفاتر اسناد رسمی، سند تعهد همسری تنظیم کنند که در آن مسئولیتهای متقابل، نحوه حمایت مالی، تربیت فرزند و حتی حل اختلاف مشخص باشد.۳ ـ مدیریت مالی شفاف، وقتی زن و شوهر حسابهای شفاف دارند و زن احساس کند سهم او در زندگی محفوظ است، بحث مهریه کمتر پیش میآید.۴ ـ تبدیل مهریه به ابزار انگیزشی: بهجای تهدید به اجرا گذاشتن مهریه، میتوان توافق کرد که بخشی از مهریه بهصورت قسطی یا سرمایهگذاری بلندمدت (مثل طلا، سکه یا خرید زمین) در زندگی جاری شود.
زاویه دوم: زنانی که در آستانه طلاقاند و مهریه را حق قطعی خود میدانند
حجتالاسلام قلیزاده دراینرابطه تصریح میکند: بسیاری از زنان وقتی به طلاق فکر میکنند، تنها امیدشان مهریه است. چون احساس میکنند همه عمر و جوانیشان را از دست دادهاند و حالا باید چیزی در دست داشته باشند.راهکارهای مهارتی برای این گروه؛۱ ـ ارزیابی هزینه ـ فایده دریافت کامل مهریه؛ بسیاری از خانمها فکر میکنند با مهریه به حق خود میرسند، اما گاهی این فرایند آنقدر زمانبر و فرسایشی است که خودش به مانعی برای آرامش تبدیل میشود.۲ ـ میانجیگری و مصالحه هدفمند؛ اگر امکان دریافت کامل مهریه نیست، زنان از مشاور حقوقی کمک بگیرند تا بهترین گزینه مصالحه را با حفظ احترام و عزتنفس انتخاب کنند.۳ ـ طرح شکایتهای غیرمهریهای (نفقه، اجرتالمثل، حضانت)؛ یکی از خطاهای رایج این است که زنان فقط به سراغ مهریه میروند؛ درحالیکه شاید مناسب با شرایط افراد، برنامهریزی دقیق در سایر حقوق قانونی برایشان کارآمدتر و حتی راحتتر باشد. ۴ ـ خروج از نگاه انتقامی؛ اگر زن صرفاً با نیت زجر دادن مرد وارد پروسه مهریه شود، نهتنها موفق نمیشود بلکه خود نیز آسیب روحی بیشتری میبیند.
زاویه سوم: دید بلندمدت خانوادهها برای حفظ آرامش
او در ادامه گفتوگو به نگاه پیشگیرانه اشاره میکند و میگوید: از همان اول باید به خانوادهها آموزش داد که مهریه را نه سنگین بگیرند که مانع ازدواج شود، نه سبک بگیرند که احساس بیپناهی در دختر ایجاد شود.راهکارهای خانوادهمحور؛ـ فرهنگسازی از دوران بلوغ؛ آموزش سواد عاطفی، اقتصادی و قانونی به دختران از مدرسه و دانشگاه باید جدی گرفته شود.ـ الگوگرفتن از سبک زندگی موفق مذهبی که میتوان از سیره اهلبیت(ع) و خانوادههای موفق مؤمن برای تنظیم الگوهای عقلانی در مهریه بهره گرفت.ـ بازتعریف مهریه در گفتوگوهای خواستگاری؛ بهجای عددهای سنگین و تشریفاتی بهتر است از آغاز، درباره معنای واقعی مهریه و نحوه اجرای آن صحبت شود.
مهریه را باید آموخت، نه بخشید یا حذف کرد
در نهایت اینکه مهریه نه تضمین خوشبختی است، نه دلیلی برای طلاق. نه باید آن را ابزاری برای انتقام دانست، نه آن را حذف کرد. آنچه ما به آن نیاز داریم، مهارت مواجهه با مهریه است. یعنی بدانیم، بخواهیم، بفهمیم و توافق کنیم. در غیر این صورت، هر قانونی هم بنویسند، باز هم زندگیها از مهریه ضربه خواهند خورد. زمان آن رسیده که مهریه را نه فقط به زبان قانون که با زبان زندگی بازنویسی کنیم.پایان پیام/
19:31 - 28 اردیبهشت 1404
0 بازدید