👏
زنگ خطر ابتذال فرهنگی در تئاتر +فیلم
گسترش شوخی‌های جنسی و جنسیتی، زن‌پوشی‌های مبتذل و لودگی‌های بی‌محتوا در برخی اجراهای نمایشی، بار دیگر مسئله ابتذال فرهنگی در تئاتر را به موضوعی قابل تأمل تبدیل کرده است؛ وضعیتی که هوشنگ توکلی با انتقاد از آن، نسبت به تضعیف اخلاق در هنر هشدار می‌دهد.
به گزارش خبرنگار هنر و موسیقی باشگاه خبرنگاران توانا، صحنه تئاتر در سال‌های اخیر شاهد گسترش برخی شیوه‌های کمدی بوده است که به جای تکیه بر موقعیت‌سازی، خلاقیت در متن و طنز هوشمندانه، از شوخی‌های جنسی و جنسیتی، حرکات اغراق‌آمیز و لودگی برای خنداندن تماشاگر استفاده می‌کنند. در چنین اجراهایی، گاهی مرز میان کمدی و ابتذال چنان کمرنگ می‌شود که به نظر می‌رسد صرف خنداندن مخاطب، فارغ از کیفیت محتوا و پیامدهای فرهنگی آن، به اصلی‌ترین معیار موفقیت تبدیل شده است.
زن‌پوشی؛ ابزار کمدی یا پوششی برای ابتذال؟یکی از موضوعات قابل بحث در برخی اجراهای کمدی، استفاده از زن‌پوشی و بازنمایی اغراق‌آمیز شخصیت‌های زن برای ایجاد موقعیت‌های خنده‌آور است. این شیوه اجرایی به‌خودی‌خود نمی‌تواند نشانه ابتذال تلقی شود؛ اما زمانی که به تحقیر جنسیتی، شوخی‌های سخیف و رفتارهای کلیشه‌ای تقلیل پیدا می‌کند، جایگاه هنری خود را از دست می‌دهد. مسئله اینجاست که گاهی به جای خلق شخصیت و موقعیت نمایشی، جنسیت به ابزاری برای خنداندن تبدیل می‌شود و تماشاگر با مجموعه‌ای از شوخی‌های تکراری مواجه است که نه عمق دارند و نه دستاوردی برای هنر نمایش.
شوخی‌های جنسی؛ راه آسان خنداندن مخاطبشوخی‌های جنسی و کنایه‌های جنسیتی نیز در برخی آثار نمایشی به یکی از ابزارهای اصلی ایجاد خنده تبدیل شده‌اند. در حالی که کمدی می‌تواند با نقد اجتماعی، طنز موقعیت و پرداخت هوشمندانه شخصیت‌ها، مخاطب را به خنده وادارد، استفاده مکرر از مضامین جنسی و شوخی‌های مبتذل، ساده‌ترین مسیر برای جلب واکنش تماشاگر است. تداوم چنین رویکردی نه‌تنها به ارتقای زبان کمدی کمک نمی‌کند، بلکه ممکن است سطح انتظار مخاطب از تئاتر را نیز به سرگرمی‌های زودگذر و کم‌محتوا محدود کند.
هوشنگ توکلی: داریم به ریشه اخلاق تیشه می‌زنیمهوشنگ توکلی، بازیگر و کارگردان تئاتر و سینما، با انتقاد از وضعیت برخی اجراهای نمایشی، اخلاق را یکی از ارکان جدایی‌ناپذیر هنر دانست و تأکید کرد: اگر اخلاق را از هنر بگیریم، دیگر چیزی از آن باقی نمی‌ماند. او با اشاره به تجربه تماشای برخی آثار روی صحنه اظهار کرد که گاهی پس از دیدن این اجراها احساس شرمندگی می‌کند و ترجیح می‌دهد سالن را ترک کند. توکلی با بیان اینکه هدف از ورود جریان‌های تازه و فعالیت گروه‌های خصوصی به تئاتر، گسترش ابتذال نبوده است، نسبت به تغییر مسیر برخی تولیدات نمایشی انتقاد کرد و افزود که روند صدور مجوزها و نظارت‌ها نیز به این سمت رفته است. او با اشاره به وضعیت کمدی در دیگر نقاط جهان معتقد است حذف اخلاق از آثار طنز، نتیجه‌ای جز ابتذال ندارد و برخی اجراهای امروز تئاتر تفاوت چندانی با آثار مبتذل خارج از این عرصه ندارند. این هنرمند همچنین از کمرنگ شدن تئاتر جدی و فاصله گرفتن مخاطب فرهنگی از سالن‌های نمایش انتقاد کرد و پرسید چگونه آثاری با چنین محتواهایی مجوز اجرا دریافت می‌کنند. از نگاه توکلی، تئاتر بخشی از مخاطبان جدی خود را از دست داده و نمی‌توان نسبت به این تغییر مسیر بی‌تفاوت بود.
۱۲ MB
مسئولیت نظارت؛ مجوزها چه چیزی را تأیید می‌کنند؟در کنار مسئولیت گروه‌های نمایشی و تهیه‌کنندگان، نقش نهادهای متولی صدور مجوز و نظارت بر اجراها نیز قابل چشم‌پوشی نیست. وقتی اثری با مجوز رسمی روی صحنه می‌رود، این پرسش مطرح می‌شود که معیارهای ارزیابی محتوایی آن چه بوده است. نظارت فرهنگی نباید صرفاً به بررسی ظاهری آثار یا عبور از مراحل اداری محدود شود؛ بلکه کیفیت محتوا، شیوه بازنمایی شخصیت‌ها و تناسب شوخی‌ها با شأن مخاطب نیز باید مورد توجه قرار گیرد. البته این نظارت نباید به محدود کردن خلاقیت هنری منجر شود، بلکه باید میان آزادی بیان هنری و مسئولیت فرهنگی تعادل برقرار کند.
تئاتر جدی قربانی رقابت برای جذب مخاطب می‌شود؟یکی دیگر از پیامدهای احتمالی گسترش کمدی‌های کم‌مایه، دشوارتر شدن مسیر فعالیت آثاری است که بر متن، بازیگری، کارگردانی و اندیشه نمایشی تکیه دارند. در شرایطی که برخی تولیدات با تکیه بر شوخی‌های جنسی و لودگی به دنبال جذب سریع مخاطب هستند، آثار جدی‌تر ممکن است در رقابت اقتصادی و تبلیغاتی با دشواری بیشتری مواجه شوند. تئاتر اما صرفاً صنعت سرگرمی نیست و نمی‌توان تمام ارزش آن را با میزان خنده یا فروش بلیت سنجید. تضعیف تنوع محتوایی و کمرنگ شدن آثار اندیشه‌محور، در نهایت به زیان خود تئاتر و مخاطبانی خواهد بود که از این هنر انتظار تجربه‌ای فراتر از سرگرمی دارند.
ابتذال فرهنگی را نمی‌توان به حساب سلیقه مخاطب گذاشتیکی از توجیهات رایج برای برخی اجراهای سطحی، استقبال بخشی از تماشاگران است؛ گویی فروش بیشتر یا خندیدن مخاطب می‌تواند هر نوع محتوایی را از نقد و ارزیابی بی‌نیاز کند. اما استقبال مخاطب به‌تنهایی معیار کیفیت هنری نیست. هنرمند در برابر محتوایی که تولید می‌کند مسئولیت دارد و نمی‌تواند تمام انتخاب‌های خود را به سلیقه بازار واگذار کند. تئاتر زمانی می‌تواند جایگاه فرهنگی خود را حفظ کند که در کنار سرگرم کردن مخاطب، به شأن انسانی، اخلاق اجتماعی و ظرفیت‌های هنری این رسانه نیز توجه داشته باشد. تبدیل صحنه به محلی برای تکرار شوخی‌های سخیف، نه نشانه جسارت هنری است و نه دستاوردی برای کمدی؛ بلکه می‌تواند به فرسایش اعتماد مخاطب به هنر نمایش منجر شود.
14:59 - 8 آبان 1405