سر جلسه امتحان آدرس جواب یادمان هست خود جواب نه!
دیشب جواب را بلد بودید؛ حتی جای دقیقش را در کتاب بهخاطر داشتید. اما حالا، درست وقتی سؤال امتحان مقابلتان است، انگار کسی روی آن بخش حافظهتان لاک غلطگیر کشیده! چرا مغز آدرس جواب را نگه میدارد، اما خود جواب را نه؟
گروه نوجوان: عقربههای ساعتدیواری حوزه امتحانی، با صدایی تیکتیک روی مخ میروند. سؤال شماره ۴ را دوباره میخوانید. چشمهایتان را میبندید؛ در کسری از ثانیه تصویر صفحه کتاب در ذهنتان ظاهر میشود: سمت راست، پایین صفحه، یک کادر آبیرنگ، حتی خودکاری که زیر جواب سؤال خط کشیده بودید یا قطره چایی که گوشه برگه ریخته بود. دقیقاً یادتان میآید که دیشب ساعت ۱۱، درحالیکه به بالش تکیه داده بودید، آن را خواندید. همه جزئیات سر جایشان هستند، اما وقتی نوبت به کلمات و فرمولهای داخل پاراگراف میرسد، انگار تمام قسمتهایی که مربوط به جواب سؤال میشدند، سفید سفید است.
بایگانی مغز: قفسه پیدا شده، پرونده گم است!یکی از نکتههای جالب درباره حافظه این است که ما فقط محتوای یک مطلب را به خاطر نمیسپاریم؛ گاهی اطلاعات مربوط به زمان، مکان و شرایطی را هم که آن مطلب را در آن خواندهایم، به یاد میآوریم.در روانشناسی شناختی، برای توضیح این موضوع از چند نوع حافظه صحبت میشود:حافظه فضایی و بصری: به یادآوری موقعیت و ویژگیهای دیداری مربوط است؛ مثلاً اینکه مطلب در پایین صفحه بوده، داخل کادر آبی قرار داشته یا با خودکار زیر آن خط کشیدهاید.حافظه اپیزودیک یا رویدادی: خاطره اتفاقهایی است که در زمان و مکان مشخصی تجربه کردهایم؛ مثلاً اینکه دیشب ساعت ۱۱ روی تخت نشسته بودید و همان مطلب را میخواندید.حافظه معنایی: به دانش و اطلاعاتی مربوط میشود که یاد گرفتهایم؛ مثلاً تعریف یک نظریه یا مفهوم علمی.این حافظهها کاملاً جدا از هم کار نمیکنند و ممکن است اطلاعات مرتبط با یک تجربه را در کنار یکدیگر ثبت کنند.
وقتی فکر میکنیم بلدیم، اما نمیتوانیم جواب بدهیم!کتاب را باز میکنید، یک پاراگراف را میخوانید و احساس میکنید کاملاً متوجه شدهاید. حتی اگر دوباره همان صفحه را ببینید، همه کلمات برایتان آشنا هستند. با خودتان میگویید: «این یکی را بلدم!»اما چند ساعت بعد، وقتی کتاب بسته است و همان سؤال را در امتحان میبینید، نمیتوانید جوابش را بنویسید.اینجا پای مفهومی به نام توهم تسلط (Illusion of Competence) به میان میآید. گاهی آشنا بودن با یک مطلب را با توانایی یادآوری و توضیح دادن آن اشتباه میگیریم.
در روانشناسی شناختی میان دو فرایند تفاوت وجود دارد:بازشناسی (Recognition): یعنی وقتی پاسخ را میبینیم، متوجه میشویم که قبلاً آن را خواندهایم و برایمان آشناست.بازیابی (Retrieval): یعنی بدون اینکه پاسخ پیش روی ما باشد، بتوانیم اطلاعات را از حافظه بیرون بکشیم و دوباره بیان کنیم.این دو مهارت یکسان نیستند. ممکن است هنگام باز کردن کتاب، پاسخ برایمان کاملاً آشنا باشد، اما وقتی کتاب را میبندیم، نتوانیم همان پاسخ را از حافظه بازیابی کنیم.
استرس امتحان راه حافظه را دشوار میکند!شاید بپرسید: «پس چرا وقتی برگه را تحویل میدهم و از سالن بیرون میآیم، ناگهان جواب یادم میافتد؟»یکی از توضیحهای احتمالی، نقش استرس در بازیابی اطلاعات است.وقتی سر جلسه امتحان با سؤالی روبهرو میشویم که جوابش به ذهنمان نمیرسد، ممکن است نگران شویم؛ نکند این سؤال را بلد نباشیم؟ نکند زمان تمام شود؟ نکند همین سؤال باعث شود نمره زیادی از دست بدهیم؟این نگرانیها میتوانند توجه و منابع ذهنی ما را درگیر کنند. در چنین شرایطی، تمرکز کردن روی صورت سؤال و جستوجوی اطلاعات در حافظه دشوارتر میشود.در این میان، چند بخش و سامانه مغزی نقش دارند. آمیگدال در پردازش هیجان و تشخیص اهمیت موقعیتهای تهدیدکننده مشارکت میکند. همچنین هورمونها و مواد شیمیایی مرتبط با استرس، از جمله کورتیزول و آدرنالین، میتوانند بر عملکرد بخشهایی از مغز که در حافظه و توجه نقش دارند، اثر بگذارند.برای مثال، قشر پیشپیشانی در کنترل توجه، برنامهریزی و حافظه فعال نقش دارد. وقتی نگرانی و فشار روانی زیاد میشود، انجام بعضی از این فرایندها میتواند دشوارتر شود.
یک پژوهش در سال ۲۰۱۷ که نتایج ۱۱۳ مطالعه و بیش از ۶۲۰۰ شرکتکننده را بررسی کرده بود، نشان داد استرس حاد در برخی شرایط میتواند بازیابی خاطرات را مختل کند. البته اثر استرس به زمان وقوع، شدت آن و نوع حافظه بستگی دارد.
چگونه قفل این پرده سفید را بشکنیم؟
۱. از حالت نگاهکردن به حالت بازگوکردن برویدبعد از خواندن هر پاراگراف، کتاب را ببندید و تلاش کنید مفهوم آن را با زبان خودتان توضیح دهید. حتی میتوانید فرض کنید قرار است همان مطلب را برای یکی از دوستانتان تدریس کنید. این کار به شما نشان میدهد واقعاً چه مقدار از اطلاعات را میتوانید بدون کمک کتاب بازیابی کنید.۲. شرایط امتحان را شبیهسازی کنیدگاهی بدون نگاهکردن به کتاب، به سؤالهای تشریحی پاسخ دهید. برای خودتان محدودیت زمانی در نظر بگیرید و تلاش کنید مطالب را از حافظه بیرون بکشید. این تمرین کمک میکند بهجای صرفاً آشناشدن با متن، بازیابی اطلاعات را هم تمرین کنید.۳. مرور را بهروز آخر موکول نکنیدبهجای اینکه یک مطلب را چند بار پشتسرهم بخوانید، آن را در فاصلههای زمانی مختلف مرور کنید. فاصلهگذاری در مطالعه و تلاش برای یادآوری مطالب، از روشهایی هستند که پژوهشهای علمی اثربخشی آنها را در یادگیری تأیید کردهاند.۴. ترفند فاصلهگرفتن از سؤالاگر سر جلسه امتحان احساس کردید ذهنتان سفید شده است، لازم نیست تماموقتتان را صرف خیرهشدن به همان سؤال کنید. چند نفس آرام بکشید، سراغ سؤال بعدی بروید و بعداً دوباره به سؤال قبلی برگردید. این فاصلهگرفتن میتواند چرخه تلاش ناموفق برای یادآوری را متوقف کند و فرصت تازهای برای بازیابی پاسخ فراهم کند.
10:38 - 12 آبان 1405