نهادسازی در اندیشهٔ رهبر شهید؛ صیانت از ذات در مسیر تمدنسازی
۱. نهادسازی؛ مرحلهای از پنجمرحلهٔ تکامل انقلابامام خامنهای (قدساللهنفسه الزکیه) انقلاب اسلامی را نه یک رویداد، که فرایندی پنجمرحلهای ترسیم میکردند: تحقق انقلاب اسلامی، تأسیس نظام اسلامی، تشکیل دولت اسلامی، تحقق جامعهٔ اسلامی، و در نهایت تشکیل تمدن بزرگ اسلامی. در این چارچوب، نهادسازی دقیقاً در مرحلهٔ سوم — «تشکیل دولت اسلامی» — جای میگیرد و مکانیزمی است برای عبور از دولت به جامعهٔ اسلامی.از این منظر، نهادها در اندیشهٔ رهبر شهید، اجزای سازندهٔ یک دولت اسلامیِ مبتنی بر موازین الهی هستند. هدف از ایجاد آنها قاعدهمند کردن قدرت بر اساس اصول انقلابی و اسلامی است. به تعبیر ایشان، «واژهسازی و نهادسازی» دو رکن اساسیِ گفتمانسازی برای تحقق تمدن اسلامیاند. نهادها قرار است معانی و ارزشهای انقلاب را نهادینه کنند — یعنی از حالت شعار به ساختار تبدیل نمایند.
۹ MB
۲. صیانت از ذات؛ وظیفهٔ بنیادین نهادها«ذات انقلاب» در اندیشهٔ رهبر شهید، عبارت است از جهتگیری توحیدی، عدالتخواهی، استقلالطلبی و مردمسالاری دینی. خطر بزرگ هر انقلابی، «انحراف از جهتگیریهای اصلی» است. از این رو، نهادسازی برای صیانت از ذات، به معنای ساختاردهی به ارزشهاست تا از زوال و تحریف مصون بمانند.
۲۳ MB
در این نگاه، نهادها کارکردی دوگانه دارند:الف) سپر در برابر نفوذ و تحریف: دشمنان انقلاب از ابتدا در پی تغییر مسیر آن بودهاند. نهادهای انقلابی، بهمثابه «سپرهای دفاعی»، مانع از آن میشوند که یک نهادِ واحد بتواند تمام ساختار را در جهتِ غیرانقلابی هدایت کند. این رویکرد، نه از سرِ ترس از قدرت، که برای مصونسازی مسیر انقلاب از انحراف است.ب) تضمین وفاداری به آرمانها: در مدل نهادسازی ایشان، «احراز وفاداری» در اولویت است، زیرا بدون وفاداریِ نهادها به آرمانهای انقلاب، امکان انحراف از مسیر تمدنی وجود دارد. این وفاداری، نه از سرِ سرکوب، که از سرِ همذاتپنداری نهاد با آرمان انقلاب شکل میگیرد.بنابراین، پالایش نهادها برای حفظ هویت انقلابی آنها، شرط لازم برای حرکت در مسیر پنجمرحلهای تمدنسازی است.
۳. توسعه و پیشرفت؛ غایت نهایی نهادسازیاگر صیانت از ذات، کارکردِ دفاعیِ نهادسازی است، توسعه و پیشرفت کارکردِ ایجابیِ آن است. رهبر شهید همواره تأکید داشتند که «راه علاج پیشرفت کشور، قویشدن است؛ باید قوی بشویم. قویشدنِ نظامی لازم است، قویشدنِ علمی لازم است، قویشدنِ دولتی و...». اما این قویشدن، در چارچوب الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت معنا مییابد؛ الگویی که مبتنی بر مبانی الهی و فرهنگ ایرانی است و با مدلهای رایج توسعه — که ایشان آنها را «مبتنی بر مبانی انسانی و غیرالهی» و «ناکارآمد» میدانستند— تفاوت بنیادین دارد.در این الگو، نهادها نه برای «مدیریت بحران»، که برای ساخت تمدن طراحی شدهاند. افق «ایران مقتدر» در اندیشهٔ ایشان، افق تمدنسازی است؛ تمدنی که در آن «عدالت، اخلاق، معنویت و امنیت» در عمق جامعه نفوذ کرده باشد. نهادها، در این مسیر، هم بسترِ تحقق این اهدافاند و هم ضامنِ تداوم آنها.
۴. سازگاری با «تابستان داغ»؛ تعادل بحران بهمثابه زیرساختخوانش «تعادل بحران» در کتاب «تابستان داغ» با این نهادسازیِ تمدنی، در دو سطح سازگار است:سطح نخست: تعادل بحران، بستر عینیِ حرکت تمدنی. کتاب نشان میدهد که ایران در شرایطی از «پایداری ناکارا» قرار دارد که نه فروپاشی رخ میدهد و نه اصلاحات ساختاری. از منظر رهبر شهید، این «پایداری ناکارا» مرحلهٔ گذار از دولت اسلامی به جامعهٔ اسلامی است. نهادها در این مرحله، هم از فروپاشی جلوگیری میکنند (کارکرد دفاعی) و هم زمینهٔ شکلگیری جامعهٔ اسلامی را فراهم میآورند (کارکرد ایجابی). به عبارت دیگر، تعادل بحران، وضعیت مطلوب نیست، اما وضعیتِ قابلمدیریتی است که در آن میتوان به سمت افق تمدنی حرکت کرد.سطح دوم: نهادسازی، پاسخ به تهدیداتِ ساختاری. کتاب بر «صلح سرد» و «تعادل نش» تأکید دارد و نشان میدهد که تهدید خارجی کنترلشده، بستر تعادل بحران را فراهم میآورد. از منظر رهبر شهید، همین کنترلِ تهدید، شرط لازم برای نهادسازیِ آرام و پایدار است. اگر جنگ گستردهای رخ میداد، فضای نهادسازیِ تمدنی از بین میرفت. بنابراین، آنچه کتاب «مدیریت بحران» مینامد، در اندیشهٔ ایشان مدیریتِ فضای خارجی برای ایجاد فرصتِ نهادسازیِ داخلی است.
۵. از تعادل بحران تا تمدن اسلامینهادسازی در اندیشهٔ رهبر شهید، اجزای یک پروژهٔ تمدنیِ پنجمرحلهای است که در آن:· صیانت از ذات انقلاب، کارکردِ دفاعیِ نهادهاست؛· پیشرفت و اقتدار ایران، کارکردِ ایجابیِ آنهاست؛· افق تمدن اسلامی، غایت نهاییِ این مسیر است.کتاب «تابستان داغ» معماری تعادل بحران در ایران به قلم فوآد شعبانی پژوهگشر علوم راهبردی زیرساختِ عینی این پروژه را توضیح میدهد — یعنی نشان میدهد که چگونه نظام، با وجود بحرانهای مزمن، از فروپاشی مصون مانده است. اما برای فهم چرایی و بهسوی چه، باید به اندیشهٔ رهبر شهید بازگشت. از این منظر، نهادسازی، معماریِ بقا در دل بحران برای حرکت به سمت تمدن است؛ حرکتی که در آن، «ایران مقتدر» نه یک شعار، که افقِ پنجمرحلهایِ انقلاب محسوب میشود.منابع:· کتاب «تابستان داغ؛ معماری تعادل بحران در ایران» — فوآد شعبانی· بیانات رهبر شهید در دیدار با اعضای شورای عالی مرکز الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت· مقاله «جایگاه واژهسازی و نهادسازی در تأسیس تمدن بزرگ اسلامی»· بیانات رهبر شهید دربارهٔ «راه صیانت از انقلاب اسلامی»· بیانات ایشان دربارهٔ «راه علاج پیشرفت کشور، قویشدن است»
16:13 - 15 تیر 1405