پیروزی کوتاهمدت دریاچه ارومیه در جنگ طولانی با خشکسالی و سوءمدیریت
در بهار ۱۴۰۵ (۲۰۲۶)، دریاچه ارومیه پس از سالها خشکی و نگرانی، شاهد یکی از قابلتوجهترین احیاهای کوتاهمدت خود در پنج سال اخیر بود. سطح آب و مساحت این دریاچه به سطوحی رسید که مقامات رسمی آن را «چند میلیارد مترمکعب آب» توصیف کردند. اما دلیل اصلی چه بود و چیست ؟ بارشهای بیسابقه در حوضه آبریز ارومیه طی پاییز ۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵ که تقریباً دو برابر سال قبل و بیش از ۳۰ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت بود.طبق مشاهدات رسمی، بارش در حوضه دریاچه ارومیه از شهریور ۱۴۰۴ تا اسفند ۱۴۰۴ (سپتامبر ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶) حدود ۱۰۰ درصد افزایش یافت و الگویی گسترده از افزایش ۲۲۰ تا ۴۵۰ میلیمتر بارندگی را در ایستگاههای مختلف نشان داد. این بارشها مستقیماً به افزایش ورودی رودخانههای اصلی مانند زریننهرود (۴۲ درصد سهم ورودی) و سیمینهرود (۱۳ درصد) و بارش مستقیم بر سطح دریاچه منجر شد.این رویداد در حالی رخ داد که دریاچه ارومیه از اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی (دهه ۷۰ شمسی) با روند خشک شدن شدید مواجه بوده است. عوامل اصلی این خشکسالی طولانی: خشکسالیهای پیاپی، گسترش بیرویه کشاورزی و احداث سدهای متعدد در بالادست که ورودی طبیعی رودخانهها را به شدت کاهش داد. نتیجه؟ کاهش ۹۶ درصدی حجم و ۸۸ درصدی مساحت دریاچه در دهههای اخیر، افزایش شدید شوری، نابودی گونههای بومی و طوفانهای نمکی ویرانگر.اما بارشهای ۱۴۰۴-۱۴۰۵، همراه با مدیریت هوشمندانه منابع آب، داستان را تغییر داد. رهاسازی بیش از ۱.۲۷۸ میلیارد مترمکعب آب از سدهایی مانند بوکان و مهاباد در یک دوره هفتماهه (تا فروردین ۱۴۰۴) و انتقال آب به تالابهای اقماری مانند نوروزلو و یوسفکندی،
نقش مهمی در این احیا داشت. کارشناسان میگویند این اقدامات انسانی، بارش طبیعی را تقویت کرد و حجم آب دریاچه را به حدود ۲.۸۹ میلیارد مترمکعب رساند.دکتر اسماعیل موسالو [فعال محیط زیست ]: «این افزایش سطح آب، یک بازگشت فصلی و موقتی است. دریاچه ارومیه در دهه اخیر به سمت رژیم تالابی فصلی حرکت کرده؛ سطح آب در بهار به اوج میرسد و در تابستان با تبخیر شدید افت میکند.»نقش النینو-لانینا و تغییرات اقلیمیمحققان به عوامل جوی بزرگمقیاس نیز اشاره دارند. پیشبینی الگوی لانینا برای اواخر ۲۰۲۵ و اوایل ۲۰۲۶، که معمولاً با بارش کمتر همراه است، این بار به شکلی متفاوت عمل کرد و با تلمبههای جوی منطقهای ترکیب شد تا بارشهای استثنایی ایجاد کند. البته ارتباط دقیق این پدیدهها با تغییرات اقلیمی بلندمدت (گرمایش جهانی، تغییر الگوهای بارش و ذوب برف زودرس) هنوز موضوع بحث است.در بخش هیدرولوژی، ذوب برف در ارتفاعات زاگرس و الگوهای بارش از مرکز حوضه به سمت حاشیه، نقش کلیدی داشته است. با این حال، برداشتهای کشاورزی، کاهش آبهای زیرزمینی و تبخیر شدید همچنان چالشهای اصلی هستند.کارشناسان تأکید دارند که ۱۴۰۵ تنها یک «تنفس کوتاه» بوده و روند بلندمدت خشک شدن تحت تأثیر تغییرات اقلیمی و فشارهای انسانی ادامه دارد."به مردم عزیز آذربایجان: دریاچه ارومیه میراث مشترک همه ماست. صرفهجویی در مصرف آب و حمایت از کشاورزی پایدار، بهترین کمک شماست. به مسئولان: این فرصت طلایی را از دست ندهید. ۱۴۰۵ میتواند نقطه آغاز تحول واقعی باشد، نه فقط یک خبر خوب موقت. اگر حکمرانی آب را جدی نگیریم، نسلهای آینده فقط از عکسهای دریاچه ارومیه در کتابها خواهند دید." (اسماعیل موسالو )
در برنامه احیای دریاچه ارومیه اقدامات مثبتی صورت گرفته، اما نیاز به رویکرد جامعتر، شفافیت بیشتر در دادهها و همکاری بیناستانی و بینالمللی احساس میشود.دریاچه ارومیه نه فقط یک پهنه آبی، بلکه نماد تعادل شکننده انسان و طبیعت در ایران است. بارشهای آسمانی و مدیریت انسانی در ۱۴۰۵-۱۴۰۶ هدیهای ارزشمند بودند، اما برای نجات دائمی، باید درسهای سخت گذشته را آموخت.
22:53 - 28 تیر 1405