شاهدژ؛ آنچه از قلعه دیو بر صفه مانده است
در جنوب اصفهان و بر فراز کوه صفه، بقایای دژی تاریخی قرار دارد که قرنها روایتهای متفاوتی درباره آن نقل شده است؛ «شاهدژ» یا همان «قلعه دیو» که زمانی یکی از استحکامات مهم منطقه به شمار میرفت، امروز در میان صخرههای صفه همچنان بخشی از تاریخ چندلایه اصفهان را در خود جای داده است.
به گزارش خبرگزاری فارس از اصفهان، کوه صفه امروز یکی از مهمترین تفرجگاههای اصفهان و از شناختهشدهترین مقاصد کوهنوردان این شهر است، اما در پس چهره گردشگری آن، محوطهای تاریخی قرار دارد که بخشهایی از معماری، استحکامات، آبانبارها، برجهای دیدهبانی و فضاهای استقراری آن هنوز قابل مشاهده است.شاهدژ؛ قلعهای بر فراز صفهقلعه شاهدژ حدود ۱۵ هکتار وسعت دارد و بخشهایی از آن در ارتفاعات کوه صفه قرار گرفته است. در منابع تاریخی، این قلعه با نامهایی همچون «دزگوه» نیز شناخته شده و در دورههای مختلف کارکردهای نظامی و دفاعی داشته است.ساختار معماری شاهدژ شامل ارگ مرکزی، سربازخانهها و مجموعهای از فضاهای خدماتی و جانبی از جمله حمام، کارگاه آهنگری، محل چرمسازی، انبار، آشپزخانه و محل پختوپز بوده است. در بخشهای دیگر محوطه نیز آثاری از آبانبارها، آبگیر، بند، انبارهای منفرد، برجهای دیدهبانی و دیوارهای دفاعی دیده میشود.بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد که شاهدژ ساختاری لایهلایه داشته است؛ بهگونهای که ارگ مرکزی در میان چندین لایه دفاعی قرار گرفته و دیوار بزرگ دفاعی، برجهای دیدهبانی و لایههای متعدد برج و بارو، از بیرونیترین تا درونیترین بخشهای دفاعی آن را شکل میدادهاند.مصالح بهکاررفته در بنا نیز عمدتاً شامل سنگ لاشه، ملات خاک و گچ و سنگهای تراشخورده است. در بخشهایی از محوطه همچنین شواهدی از تزئینات معماری همچون گچبری و نقاشیهای دیواری گزارش شده است.
از ظروف سفالی تا شواهدی از زندگی در قلعهکاوشهای باستانشناسی در شاهدژ، مجموعهای از یافتههای فرهنگی را نیز آشکار کرده است. در میان این یافتهها، قطعات سفال لعابدار و بدون لعاب، بهویژه نمونههایی با لعاب سبز فیروزهای و بادمجانی، دیده میشود.برخی از ظروف کشفشده نیز از گونههای بزرگ و کاربردی همچون خمره و لاوک بودهاند که میتوانند تصویری از شیوه زندگی و نیازهای روزمره ساکنان این محوطه در دورههای تاریخی مختلف ارائه دهند.در کنار این یافتهها، وجود حفرههایی سنگی در محوطه، از دیگر ویژگیهایی است که توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده و برخی آنها را با استودانهای زرتشتی مقایسه کردهاند؛ هرچند بررسی و تفسیر دقیق این شواهد نیازمند مطالعات تخصصی بیشتر است.روایتهای تاریخی شاهدژشاهدژ تنها یک محوطه باستانی نیست؛ بلکه در منابع تاریخی، داستانها و روایتهای مختلفی درباره چگونگی شکلگیری و سرنوشت آن نقل شده است.یکی از این روایتها به دوره ملکشاه سلجوقی بازمیگردد. بر اساس این داستان، هنگامی که ملکشاه به همراه سفیر روم در کوه صفه به شکار رفته بود، سگ شکاری از گروه جدا شد و شاه و همراهانش در پی آن رفتند. در ادامه، سفیر روم پیشنهاد ساخت قلعهای در این مکان را مطرح کرد و ملکشاه نیز به خواجه نظامالملک دستور ساخت دژ را داد.در ادامه تاریخ، با کشته شدن خواجه نظامالملک و بروز اختلافات بر سر جانشینی ملکشاه، شرایط سیاسی تغییر کرد و اسماعیلیان نیز در تحولات اصفهان نقش پیدا کردند. روایتهای تاریخی، شاهدژ را در زمره استحکامات مرتبط با این دوره از کشمکشها قرار دادهاند و در نهایت از حمله سلجوقیان به قلعههای اسماعیلیان و ویرانی شاهدژ سخن گفتهاند.
صفه در دوره صفویهبا انتقال پایتخت به اصفهان در دوره صفویه، نقش نظامی و دفاعی بسیاری از ارتفاعات اطراف شهر کاهش یافت و در مقابل، کارکردهای تفریحی و گردشگری برخی نقاط کوه صفه مورد توجه قرار گرفت.در این دوره مسیرهایی برای دسترسی به نقاط مرتفع ایجاد شد و برخی از چشمهها و نقاط خوشمنظره صفه مورد استفاده قرار گرفتند. شاهدژ؛ محوطهای که هنوز بهدرستی شناخته نشده استبا وجود اهمیت تاریخی شاهدژ، شناخت دقیق ابعاد این محوطه همچنان با خلأهای مطالعاتی روبهرو است.علی شجاعی اصفهانی، عضو هیئت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه هنر اصفهان، در اینباره معتقد است یکی از بزرگترین مشکلات شاهدژ، کمبود مطالعات پایه است.وی با اشاره به نبود نقشهای جامع از پراکندگی آثار محوطه میگوید: سالها پیش کارو میناسیان مطالعات ارزشمندی درباره شاهدژ انجام داد و حتی نقشهای مقدماتی از پراکندگی آثار ارائه کرد، اما امروز آنچه مورد نیاز است، مستندنگاری دقیق کل مجموعه است؛ اقدامی که باید پیش از هرگونه توسعه گردشگری و اجرای پروژههای عمرانی انجام میشد.شجاعی تأکید میکند که نبود این مستندات باعث شده است تصویر کاملی از گستره واقعی آثار معماری، فضاهای استقراری و ارتباط میان بخشهای مختلف این مجموعه در دسترس نباشد.شاه دژ لایههای مختلفی از تاریخ اصفهان را در خود جای داده استعضو هیئت علمی گروه باستانشناسی دانشگاه هنر اصفهان همچنین با اشاره به کاوشهای انجامشده در محوطه میگوید تاکنون دو فصل کاوش باستانشناسی در بخش مرکزی شاهدژ انجام شده است.
به گفته او، نتایج منتشرشده این کاوشها اهمیت محوطه را از منظر دورههای پیش از اسلام و دوران اسلامی بیش از گذشته روشن کرده است. بقایای معماری، دیوارها، فضاهای استقراری و مجموعهای از یافتههای منقول، از جمله شواهد مربوط به رنگدانهها و اشیای فرهنگی، نشان میدهد که شاهدژ تنها به دوره سلجوقی محدود نیست و لایههای مختلفی از تاریخ اصفهان را در خود جای داده است.نیاز به مستندنگاری پیش از توسعه گردشگرییکی از نکات مهم درباره شاهدژ، ضرورت توجه همزمان به حفاظت از میراث تاریخی و توسعه گردشگری در این محوطه است. امروز مسیر دسترسی به ارتفاعات صفه و محدوده شاهدژ از طریق مجموعه گردشگری و تلهکابین فراهم شده و این موضوع میتواند ظرفیت گردشگری تاریخی این محوطه را افزایش دهد.با این حال، همانطور که کارشناسان تأکید دارند، شناخت دقیق و مستندنگاری کامل آثار باید مقدم بر هرگونه توسعه و مداخله عمرانی باشد؛ چراکه شاهدژ تنها یک قلعه متعلق به یک دوره تاریخی نیست، بلکه محوطهای چندلایه است که بخشی از تاریخ طولانی اصفهان را در خود جای داده است.امروز بقایای شاهدژ در ارتفاعات صفه، میان سنگها و صخرههای کوه، یادآور دورانی است که این ارتفاعات نه فقط مقصدی برای تفرج، بلکه بخشی از شبکه دفاعی و استقراری اصفهان بودهاند؛ دژی که اگرچه بخش زیادی از آن در گذر زمان از میان رفته، اما هنوز پرسشهای بسیاری درباره تاریخ، کارکرد و لایههای پنهان آن پیش روی باستانشناسان قرار دارد.#قلعه #قلعه_شاه_دژ #کوه_صفه #گردشگری #باستانشناسی
مرمت قلعه قمیشلو
آغاز مرمت قلعهای که روزگاری شکارگاه ظلالسلطان بود
معاون میراثفرهنگی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان از آغاز عملیات مرمت بخشهایی از قلعه تاریخی قمیشلو با مشارکت انجمن دوستداران میراثفرهنگی شهرستان تیران و کرون خبر داد.نمایش گزارش
13:58 - 22 شهریور 1405
0 بازدید