گفتار خردمندنما سراب نشان است
گفتار خردمندنما سراب نشان است و نه راه نشانانسان خردمند از تناقضگویی همواره پرهیز میکند. چون تناقض گفتار خردمندانه را نابود میکند و نمیگذارد چنین گفتاری شکل و قوام مفهومی پیدا کند تا مقصود خردمند حاصل شود. مگر آنکه مقصود رساندن پیام نباشد بلکه مقصود متقاعد کردن مخاطب باشد به اینکه من درست میگویم. در این صورت، تناقضگویی و مغالطه و ابهامزایی و تشکیکهای ناروا امر ناصوابی تلقی نمیشود. چنین گفتاری خردنما است و هرگز نشاید که آن را گفتار خردمندانه نامید. طبعاً گوینده آن هم خردمندنما است. تلاش چند هزار ساله عالمان دانش منطق برای همین است که گفتار خردمندانه از نابخردانه تمییز داده شود.
یک نمونه از گفتار خردنما مطالبی است که از سوی برخی درباره صلح و جنگ طرح میشود. در نگاه اینان صلح برترین خیر است و جنگ برترین شرّ است. اینگونه مطلقگویی با اینکه از صلح شرافتمندانه سخن میگویند در تناقض است. اگر برترین خیر صلح است دیگر چه فرق میکند که صلح، شرافتمندانه باشد یا نباشد. و نیز اگر جنگ برترین شرّ است دیگر چه تفاوت میکند که جنگ برای رهایی و نجات از ظالمین و متجاوزان باشد یا نباشد. در حالی که خردمندان در اینگونه مسایل مطلق قضاوت نمیکنند تا دچار تناقض گویی شوند.یکی دیگر از گفتارهای خردنما این است که میگویند با جنگ نمی توان زندگی کرد. در این صورت چگونه است که مقاومت و جنگ رهاییبخش را تجویز میکنند؟ اهل خرد نمیپذیرند که با صلح غیر شرافتمندانه میتوان زندگی کرد. زندگی زیر سایه چنین صلحی مرگ تدریجی ملت است و به آن زندگی گفته نمیشود. چه بسیار صلحهایی که زندگی ملتها را به تباهی کشاندند و چه بسیار جنگهایی که مقدمهای برای زندگی سرافرازانه بوده است. جنگهای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از این دست جنگها بوده است.
نمونه دیگر از گفتارهای خردنما گفتار خوشخیالانه و متوهمانهای است که نسبت به دشمن مکّار و حیلهگر زده میشود. وقتی میپذیرید که «به آمریکا اعتماد نیست و اسرائیل هم هر چه از دستش برمیآید در کار صلح کارشکنی خواهد کرد» چگونه میتوان به تفاهمنامه امضاء شده اعتماد کرد و آن را به دلیل اینکه تا کنون سابقه نداشته آمریکا با کشوری تفاهمنامه امضاء کند، امتیازی بزرگ دانست؟ هیچگاه خرد سلیم فریب مکر مذاکره دشمن را نمیخورد و بدان باور ندارد. بویژه مذاکرهای که دشمن در حین انجام آن دو بار به کشورمان حمله کرد. فراموش نشود که دشمن به اجبار و از روی مکر وارد مذاکره شده است.رسول مکرم اسلام صلوات الله علیه و آله که خرد تام و کامل است فرموده است که مسلمان از سوراخ مار دو بار نیش نمیخورد. پس چگونه است که علیرغم تجربه مکرر بد عهدی دشمن همچنان میخواهند به امضاء دشمن اعتماد کنند. باید به این جماعت متوهم گفت که اگر هر سند سازشکارانه را خواستید، امضاء کنید ولی پای خرد و خردمندی را به میان نکشید و بد نام نکنید. بنابراین، شاید هیچ جایی مهمتر از عرصه جامعه و سیاست نیست که باید میان گفتار خردمندانه و خردنما تفکیک کرد. هر حرف شیک و عوامپسندی خردمندانه نیست و نباید به صرف محتوای ظاهری سخن بسنده کرد بلکه باید محتوای سخن را راستیآزمایی و ارزشسنجی کرد. عقل سلیم و خرد جمعی بویژه در حوزه اجتماع و سیاست از فنون عوامفریبانه تناقض و مغالطه و ابهامگویی و غیر مستدل بهره نمیگیرد. خردمند راه نشان است و نه سراب نشان.
14:20 - 31 مرداد 1405