شیخ مصطفی اسماعیل؛ قاری محبوب رهبر انقلاب و معمار تلاوتهای مفسرانه
حضرت آیتالله خامنهای بارها از شیخ مصطفی اسماعیل به عنوان «اکبر القراء» و قاری ممتازی یاد کردهاند که تلاوتش بیش از هر چیز بر پایه «معنا» استوار است. حنجره شیخ مصطفی اسماعیل نه تنها در جهان اسلام، بلکه در نگاه ژرفاندیش رهبری، به عنوان عالیترین الگوی تلاوتِ تدبرمحور شناخته میشود.
شیخ «مصطفی اسماعیل»، ملقب به «اکبر القراء» و «پادشاه نغمات»، بیتردید یکی از تأثیرگذارترین چهرههای تاریخ تلاوت جهان اسلام است. او نه تنها یک قاری برجسته، بلکه یک معمار صوتی بود که توانست موسیقی اصیل عربی را با مفاهیم قرآنی گره بزند. در ادامه، گزارشی جامع از سیر زندگی این نابغه تلاوت آورده شده است: تولد و آغاز مسیر (۱۹۰۵ - ۱۹۲۰) مصطفی محمد مرسی اسماعیل در ۱۷ ژوئن ۱۹۰۵ در روستای «میت غزال» در استان غربی مصر به دنیا آمد. او در فضایی مذهبی رشد کرد و نبوغش از همان کودکی آشکار شد. مصطفی توانست پیش از رسیدن به سن ۱۲ سالگی، کل قرآن کریم را در مکتبخانه روستا حفظ کند. سپس برای یادگیری علوم قرآنی و تجوید به مؤسسه مذهبی «الاحمدی» در شهر طنطا رفت و زیر نظر اساتیدی چون «شیخ ادریس فاخر» اصول قرائت را فراگرفت.
ظهور در پایتخت و شهرت ملی (۱۹۲۰ - ۱۹۴۰)او در ابتدا در مراسمهای محلی شهر طنطا تلاوت میکرد و به «قاری طنطا» مشهور شد. اما نقطه عطف زندگی او در سال ۱۹۴۴ رقم خورد؛ زمانی که در یکی از جشنهای بزرگ مذهبی در مسجد امام حسین (ع) قاهره، به جای یکی از قاریان بزرگ که غایب بود، پشت تریبون رفت. تلاوت او چنان حاضران را مسحور کرد که «ملک فاروق»، پادشاه وقت مصر، دستور داد او را به عنوان قاری رسمی قصر سلطنتی منصوب کنند. از اینجا بود که صدای او از طریق رادیو در سراسر مصر طنینانداز شد.
سبک منحصربهفرد؛ تلاوت مفسرانهآنچه مصطفی اسماعیل را از دیگران متمایز میکرد، تسلط بینظیر او بر «مقامات موسیقی» و استفاده هوشمندانه از آنها برای القای معنا بود. او معتقد بود قاری باید آیات را طوری بخواند که شنونده معنا را با تمام وجود حس کند.او میتوانست بیش از دو ساعت تلاوت کند بدون آنکه نغمهای را تکرار کند یا صدایش دچار گرفتگی شود. به همین دلیل به او لقب «مهندس تلاوت» دادند؛ چرا که او تلاوت را مانند یک بنای عظیم، پلهپله از نتهای پایین (قرار) شروع میکرد و در اوج (جوابالجواب) به کمال میرساند.
سفرهای بینالمللی و افتخاراتشیخ مصطفی اسماعیل به کشورهای بسیاری از جمله عراق، سوریه، عربستان، ترکیه، پاکستان و حتی کشورهای اروپایی سفر کرد. او در سال ۱۹۷۷ به همراه انور سادات به بیتالمقدس رفت و در مسجدالاقصی تلاوتی ماندگار انجام داد.او موفق به دریافت عالیترین نشانهای دولتی مصر و چندین کشور دیگر شد و میراثی شامل بیش از ۵۲ هزار ساعت ضبط صوتی از خود به جای گذاشت.
غروب خورشید تلاوت (۱۹۷۸)سرانجام این حنجره طلایی در ۲۶ دسامبر ۱۹۷۸ (۵ دی ۱۳۵۷) در سن ۷۳ سالگی پس از بازگشت از یک مراسم تلاوت در شهر دمیاط، بر اثر سکته مغزی دار فانی را وداع گفت. پیکر او در محل تولدش، روستای میت غزال، به خاک سپرده شد.میراث ماندگارامروزه پس از گذشت دههها، سبک مصطفی اسماعیل همچنان سختترین و در عین حال فنیترین سبک تلاوت شناخته میشود. بسیاری از قاریان بزرگ جهان از جمله قاریان ایرانی، سبک او را قلهی هنر تلاوت میدانند که در آن «هنر» در خدمت «معنا» و «خدا» قرار گرفته است.
علاقه ویژه مقام معظم رهبری به شیخ مصطفی اسماعیلعلاقه رهبر معظم انقلاب، حضرت آیتالله خامنهای به تلاوتهای «شیخ مصطفی اسماعیل»، فراتر از یک تحسین سادهی هنری است؛ این پیوند، در واقع نوعی نگاه استراتژیک به پیوند میان «هنر قدسی» و «مفاهیم وحیانی» است. ایشان که خود از خبرگان حوزه تلاوت و نغمات هستند، همواره از شیخ مصطفی با عنوان «اکبر القراء» (بزرگترینِ قاریان) یاد کرده و سبک او را به عنوان الگویی بیبدیل برای قاریان جوان معرفی میکنند.از منظر ایشان، ویژگی متمایز مصطفی اسماعیل، «تلاوت بر اساس معنا» است. حضرت آیتالله خامنهای معتقدند که مصطفی اسماعیل تنها یک خوشخوان نیست، بلکه یک «مفسر صوتی» است. ایشان در توصیفی دقیق میفرمایند: «او طوری تلاوت میکند که گویی آیات در همان لحظه نازل شدهاند.» این یعنی موسیقی تلاوت او، برخلاف بسیاری که صرفاً به دنبال نمایش قدرت صدا یا نغمات پیچیده هستند، کاملاً در خدمت القای مفهوم آیه است. اگر آیه درباره عذاب است، طنین صدا هشداردهنده میشود و اگر آیه از بهشت میگوید، شنونده را در خلسهای معنوی فرو میبرد.ایشان در خاطرات خود اشاره کردهاند که از دوران جوانی در مشهد، با اشتیاق فراوان به دنبال تهیه نوارهای تلاوت این قاری مصری بودند. از نظر رهبری، مهندسیِ تلاوت شیخ مصطفی به گونهای است که حتی در تلاوتهای طولانی دو ساعته، هیچگاه مخاطب احساس خستگی نمیکند، زیرا او با فراز و فرودهای هوشمندانه، ذهن شنونده را پا به پای آیات به پیش میبرد. در واقع، دلبستگی ایشان به این سبک، ناشی از این باور است که تلاوت باید ابزاری برای «تدبر» باشد؛ هدفی که در حنجره طلایی مصطفی اسماعیل به زیباترین شکل ممکن محقق گشته است.
20:47 - 5 اسفند 1404