پایتخت پنهان قهوه ایران
عطر و بوی قهوه عربی و آیین‌های اصیل آن در خوزستان، فراتر از یک نوشیدنی ساده، روایتی از مهمان‌نوازی، پیوندهای عمیق اجتماعی و هویت فرهنگی این دیار است که این روزها جانی دوباره گرفته است.
خوزستان - خبرگزاری فارس: وقتی حرف از خوزستان به میان می‌آید، ناخودآگاه یاد نخل‌های سر به فلک کشیده، شرجی دلپذیر و خونگرمی مردمی می‌افتیم که دل‌شان به وسعت دریاست. اما در کنار تمام این‌ها، عطر و بوی قهوه عربی و رسوم خاص آن، بخش جدایی‌ناپذیری از هویت و میراث فرهنگی این خطه است؛ نوشیدنی تلخی که با دستان گرم و مهربان مردم جنوب، به شیرین‌ترین شکل ممکن به مهمانان تعارف می‌شود.به مناسبت اول اکتبر، «روز جهانی قهوه»، بهانه‌ای دست داد تا به سراغ این رسم اصیل برویم؛ رسمی که فراتر از یک نوشیدنی ساده، بهانه‌ای برای دوستی‌ها، پیوندهای عمیق اجتماعی و بازنمایی هویت غنی این دیار است.
از یمن تا دربار صفوی؛ ریشه‌های تاریخی قهوه در ایران
تاریخچه این نوشیدنی پرمخاطب داستانی پرجوش‌وخروشان دارد. قهوه نخستین بار در قرون میانه در یمن کشف شد و از آنجا به جهان اسلام راه یافت. بازرگانان، صوفیان و دانشمندان عرب، قهوه را به مصر، شام، عثمانی و سرانجام به ایران رساندند. بر اساس منابع تاریخی، ورود قهوه به ایران در دوره صفوی به‌ویژه در زمان شاه عباس اول (قرن ۱۶ میلادی) اتفاق افتاد.در برخی مناطق ایران، به‌ویژه در جنوب کشور، قهوه نقش مهمی در آیین‌های مذهبی، ملی و اجتماعی دارد؛ به‌طوری‌که در مراسم عزاداری و سوگواری مانند محرم، قهوه‌خانه‌های مذهبی یا مجالس قهوه‌خوری برگزار می‌شود و در آن‌ها قهوه تلخ و غلیظ به مهمانان داده می‌شود. مردم عرب در جنوب ایران برای نوشیدن قهوه مراسم و قوانین خاصی دارند که با باورهای عمیق انسانی گره خورده است.
قهوه؛ نمادی از مهمان‌نوازی و پیوندهای اجتماعی در خوزستان
محمد جوروند، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خوزستان، در همین رابطه با اشاره به جایگاه ویژه این نوشیدنی در فرهنگ مردم استان می‌گوید: «قهوه در پهنه زرخیز و تمدن‌ساز خوزستان، فراتر از یک نوشیدنی، نمادی دیرپا از پیوندهای اجتماعی، کرامت انسانی، سخاوت و رسم اصیل مهمان‌نوازی است و به‌ویژه در میان اقوام مختلف استان جایگاهی ویژه دارد.»او با اشاره به آیین کهن و ثبت‌ملی‌شده «دله و مضیف» تاکید می‌کند که این سنت ارزشمند، بخشی از میراث‌فرهنگی ناملموس این دیار است که شیوه زندگی، باورها و مناسبات اجتماعی مردم استان را روایت می‌کند. در این فرهنگ، قهوه نخستین پیشکشی است که پس از سلام و خوش‌آمدگویی به مهمان تقدیم می‌شود؛ آیینی که بیانگر احترام، صلح و پذیرایی از صمیم قلب است و در این سفره کرامت، میان مهمان فقیر و ثروتمند هیچ فرقی نیست.
قهوه؛ آیینی برای گردهمایی و دیپلماسی فرهنگی
احسان محمدی فعال میراث فرهنگی، با اشاره به ابعاد اجتماعی قهوه می‌گوید: «قهوه را نباید فقط یک نوشیدنی دانست. قهوه‌خوری آیینی برای گردهمایی، گفت‌وگو و همبستگی اجتماعی است و نسل به نسل هویت اجتماعی ما را شکل داده است.»او با اشاره به آداب ویژه این آیین در خوزستان می‌افزاید: « قهوه تنها نوشیدنی نیست، زبانی است که مردم با آن سخن می‌گویند دیپلماسی فرهنگی قهوه می‌تواند پلی برای ارتباط میان ایران و جهان عرب باشد.»
«دلّه»؛ نماد اصالت، احترام و آداب خاص
اگر تا به حال مهمان خانه‌های گرم خوزی‌ها بوده باشید، حتماً ظرف مخصوص دم کردن قهوه به نام «دلّه» (Dallah) را دیده‌اید. نحوه تعارف کردن قهوه هم خودش یک درس اخلاقی و فرهنگی است:میزبان قهوه را با دست راست به مهمان می‌دهد و مهمان نیز با دست راست می‌گیرد.ریختن قهوه از دلّه با حرکات موزون و از ارتفاع انجام می‌شود.تکان دادن فنجان یعنی دیگر کافی است و تشکر می‌کنید.
خوزستان؛ نگین پنهان کشت قهوه در ایران
از سوی دیگر، باسم حمادی، دیگر فعال میراث فرهنگی، با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی قهوه بیان می‌کند: «امروزه ارزش بازار جهانی قهوه بیش از ۴۶۰ میلیارد دلار است. مصرف قهوه در کشور ما نیز رشد چشمگیری داشته است.»او با اشاره به مزیت‌های بی‌نظیر خوزستان می‌گوید: «خوزستان نگین پنهان قهوه ایران است؛ این استان از تولیدکننده‌های قهوه در کشور است و کشت موفق عربیکا در مناطقی همچون هفتکل، رامهرمز و بهبهان اثبات شده است. طراحی مسیر گردشگری قهوه و برگزاری جشنواره سالانه می‌تواند خوزستان را که تاکنون بیشتر با نفت شناخته شده، به نمادی فرهنگی، صلح‌آمیز و اقتصادی تبدیل کند.»
اهواز؛ نیازمند جشنواره‌ای فراتر از کلیشه‌های صنعتی
مریم حسنی اصل کارآفرین و فعال اقتصادی تاکید کرد: «شهر اهواز ظرفیت‌های گردشگری گسترده‌ای دارد. برگزاری رویدادهایی درباره قهوه می‌تواند نشان دهد که اهواز فراتر از کلیشه‌های نفت و صنعت، یک مقصد فرهنگی و اجتماعی زنده است.»خورشید که پشت نخل‌های سر به فلک کشیده خوزستان آرام می‌گیرد، عطر قهوه تلخ در کوچه‌پس‌کوچه‌های مضیف‌های جنوب می‌پیچد؛ روایتی ماندگار از دیاری که دل‌های مردمانش به گرمی آفتاب جنوب و به صمیمیت فنجان‌های کوچک قهوه است؛ دعوتی همیشگی برای نشستن پای سفره‌ی بزرگ فرهنگ و اصالت.
08:58 - 9 مهر 1405