ضرورت تغییر راهبرد هستهای
از صبر راهبردی تا بازدارندگی پایداردر پی تجاوز نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل، شهادت رهبر انقلاب و فرماندهان عالی، و ارجاع مجدد پرونده هستهای ایران به شورای امنیت، دکترین «ابهام هستهای» دیگر نه ابزار قدرت، بلکه منبع آسیبپذیری است. تغییر راهبرد هستهای به سمت شفافسازی دکترین بازدارندگی، ضرورتی حیاتی برای بقای ملی است.
۱. صبر راهبردی: راهبردی که شکستبرای بیش از دو دهه، جمهوری اسلامی ایران راهبرد «صبر راهبردی» را در پیش گرفت: پیشبرد تدریجی برنامه غنیسازی بدون عبور از آستانه تسلیح، با این امید که دیپلماسی و مذاکره، امنیت را تأمین کند. این راهبرد بر این فرض بنیادین استوار بود که طرف مقابل، بازیگری عقلانی و قاعدهمند است که به قواعد بینالمللی پایبند میماند.اما واقعیت میدانی چیز دیگری را اثبات کرد. در اسفند 1404 ، آمریکا و اسرائیل عملیات نظامی گستردهای با نام «خشم حماسی» را علیه ایران آغاز کردند که در مرحله نخست آن،حضرت آیتالله سید علی خامنهای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، و دهها نفر از مقامات عالی سیاسی و نظامی از جمله علی لاریجانی (دبیر شورای عالی امنیت ملی)، علی شمخانی (مشاور ارشد رهبری)، محمد پاکپور (فرمانده سپاه) و اسماعیل خطیب (وزیر اطلاعات) به شهادت رسیدند. این تجاوز نظامی، نه تنها تأسیسات هستهای، بلکه موجودیت سیاسی و امنیتی کشور را هدف قرار داد.راهبرد صبر راهبردی در عمل نه تنها از حمله نظامی جلوگیری نکرد، بلکه زمینهساز آن شد. همانگونه که روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پیش از جنگ تصریح کرده بود: «ایران هستهای از هر گونه تهدید و فشار مصون خواهد بود».
۲. ابهام هستهای: ابزاری که فرسوده شد«ابهام هستهای» یا همان سیاست «نه عبور از آستانه، نه عقبنشینی»، در ابتدا نوعی قدرت از «امکان عمل» ایجاد میکرد. ایران با حفظ غنیسازی ۶۰ درصدی، بدون تسلیح نهایی، درجهای از بازدارندگی بدون تشدید تنش به دست آورده بود. اما این اثر به مرور فرسوده شد.پس از حملات خرداد و سپس جنگ اسفند، تأسیسات هستهای ایران — از جمله تأسیسات غنیسازی نطنز و فردو — به شدت آسیب دیدند و آژانس بینالمللی انرژی اتمی از آن زمان تاکنون دسترسی به این تأسیسات را از دست داده است. ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی ایران که پیش از حملات بالغ بر ۴۴۰ کیلوگرم برآورد میشد، اکنون در وضعیت نامعلومی قرار دارد.در چنین شرایطی، ابهام هستهای نه تنها بازدارندگی ایجاد نمیکند، بلکه به ابزاری برای مشروعیتزدایی از ایران تبدیل شده است. قطعنامه اخیر شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی که در 18 شهریور 1405 با ۲۳ رأی موافق، ۳ رأی مخالف و ۸ رأی ممتنع به تصویب رسید، پرونده ایران را پس از ۲۰ سال مجدداً به شورای امنیت ارجاع داد. ایران این قطعنامه را «فاقد وجاهت قانونی و کاملاً سیاسی» خوانده است.
۳. تجربههای جهانی: لیبی، اوکراین، کره شمالیدرسهای تاریخی برای ایران روشن و هشداردهنده است:لیبی: معمر قذافی در سال ۲۰۰۳ داوطلبانه برنامه تسلیحات کشتار جمعی خود را کنار گذاشت تا تحریمها لغو شود. هشت سال بعد، مداخله نظامی ناتو به سقوط و قتل او انجامید. درس: کنار گذاشتن بازدارندگی میتواند به بهای از دست دادن بقا تمام شود.اوکراین: این کشور در سال ۱۹۹۴ با کنار گذاشتن زرادخانه هستهای خود، تضمینهای امنیتی از قدرتهای بزرگ دریافت کرد. اما روسیه در سال ۲۰۱۴ کریمه را ضمیمه کرد و در ۲۰۲۲ حملهای گسترده را آغاز کرد. درس: تضمینهای امنیتی بدون توانمندی بازدارنده، بیارزش است.کره شمالی: تنها کشور هستهای که آمریکا با آن «بسیار متفاوت» برخورد میکند و «احترام میگذارد». روبیو در سفر به اسرائیل تصریح کرد که «ایران هستهای از هر گونه تهدید و فشار مصون خواهد بود» — یعنی همان چیزی که کره شمالی تجربه کرده است. کره شمالی وضعیت خود را بهعنوان یک کشور هستهای در قانون اساسی خود درج کرده و آن را «غیرقابل برگشت» اعلام کرده است.این تجربهها یک واقعیت را آشکار میکنند: سلاح هستهای از جنگهای متعارف جلوگیری نمیکند، اما تهدید موجودیتی را بازمیدارد. پاکستان و هند با وجود توازن هستهای همچنان درگیر جنگهای محدود میشوند، اما هیچگاه به سمت نابودی یکدیگر نرفتهاند.
۴. منافع چین و روسیه: حمایت محدود، نه تعهد نامحدودچین و روسیه در سالهای اخیر به شرکای کلیدی ایران تبدیل شدهاند. چین تا ۹۰ درصد صادرات نفت خام ایران را خریداری میکند. روسیه نیز روابط نظامی و اقتصادی عمیقی با تهران برقرار کرده است. در شورای امنیت، هر دو کشور قطعنامههای ضدایرانی را وتو کردهاند و در بیانیه مشترک خود در پکن، حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران را «نقض حقوق بینالملل و هنجارهای بنیادین روابط بینالملل» خواندند.اما این حمایت، محدود و ابزاری است. هیچیک از این دو قدرت، تعهد امنیتی الزامآوری برای دفاع از ایران در برابر حمله نظامی ندادهاند. برخی تحلیلگران اذعان میکنند که حمایت نظامی چین و روسیه از ایران «محدود» بوده و این کشورها بیشتر به دنبال «افزایش هزینه اقدام آمریکا» هستند تا تعهد به دفاع مستقیم. چین در درجه اول نگران امنیت انرژی خود است و روسیه نیز ایران را بهعنوان ابزاری برای تضعیف نفوذ آمریکا در خاورمیانه میبیند.نتیجه: تکیه بر چین و روسیه برای تأمین امنیت ملی، راهبردی ناقص و آسیبپذیر است.
۵. ضرورت تغییر راهبرد: از ابهام تا شفافیت بازدارندهبا توجه به شکست صبر راهبردی، فرسایش ابهام هستهای، تجاوز نظامی مستقیم آمریکا و اسرائیل و شهادت رهبران عالی کشور، تغییر راهبرد هستهای به یک ضرورت حیاتی تبدیل شده است. این تغییر باید در چند محور اساسی صورت گیرد:الف) شفافسازی دکترین بازدارندگی: دکترین «ابهام» دیگر کارایی ندارد. ایران باید دکترین بازدارندگی خود را بهصورت شفاف و صریح اعلام کند: هدف، بازدارندگی در برابر تهدید موجودیتی است، نه تولید سلاح برای استفاده. این شفافسازی، هم بازدارندگی واقعی ایجاد میکند و هم از سوءتفاهمهای خطرناک جلوگیری میکند.ب) قانونمندسازی بازدارندگی: همانگونه که کره شمالی قانون «حمله هستهای خودکار در صورت ترور رهبر» را تصویب کرد، ایران نیز باید قواعد روشنی برای پاسخ به تهدیدات وجودی تدوین کند. این قواعد باید ترور رهبران، حمله به تأسیسات هستهای و تهدید موجودیتی را بهعنوان خطوط سرخ تعریف کند.ج) استفاده از حق قانونی NPT: ایران بهعنوان عضو NPT حق مسلم استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را دارد (ماده ۴). اما این حق بدون توانمندی بازدارنده، در عمل بیمعنا شده است. ایران باید حقوق خود را با توانمندی متناسب پیوند زند.د) تنوعبخشی به اتحادها: تکیه بر چین و روسیه کافی نیست. ایران باید روابط راهبردی خود را با سایر قدرتهای نوظهور و کشورهای مستقل گسترش دهد تا هزینه انزوای بینالمللی را کاهش دهد.
۶. پیامدهای احتمالی تغییر راهبردهر تغییر راهبردی، هزینههایی دارد. منتقدان استدلال میکنند که تغییر دکترین هستهای میتواند مسابقه تسلیحات هستهای در خاورمیانه را آغاز کند، بهویژه برای عربستان سعودی، و ساختار رژیم عدم گسترش را تضعیف کند. روسیه نیز هشدار داده که خروج ایران از NPT «به نفع ایران نیست» و میتواند «دلیل اضافی به دشمنان ایران برای اتخاذ شدیدترین اقدامات» بدهد.اما این هشدارها در خلأ مطرح میشوند. واقعیت میدانی این است که رژیم عدم گسترش، پیش از این توسط خود آمریکا و اسرائیل تضعیف شده است. اسرائیل بهعنوان تنها دارنده سلاح هستهای در خاورمیانه، هرگز به NPT نپیوسته و هیچگاه تحت فشار قرار نگرفته است. آمریکا نیز با حمله نظامی به تأسیسات هستهای ایران — کشوری که عضو NPT و متعهد به پادمانها بود — منطق «خلع سلاح در ازای امنیت» را از بین برده است.نتیجهگیریشهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی و فرماندهان عالی، حمله نظامی به تأسیسات هستهای، و ارجاع مجدد پرونده به شورای امنیت، نشان داد که راهبرد صبر راهبردی و ابهام هستهای نه تنها امنیت ایجاد نکرد، بلکه زمینهساز تجاوز شد. در شرایطی که قدرتهای بزرگ تعهد امنیتی الزامآوری به ایران نمیدهند و دشمنان ایران از هیچ اقدامی — از ترور دانشمندان تا حمله نظامی مستقیم — دریغ نکردهاند، تغییر راهبرد هستهای از یک «گزینه» به یک «ضرورت» تبدیل شده است.این تغییر باید هوشمندانه، تدریجی و مبتنی بر محاسبه دقیق هزینه-فایده باشد. اما تردید بیش از حد، همانگونه که تجربه دو دهه اخیر نشان داد، تنها هزینه را افزایش میدهد و فرصتها را از بین میبرد.#راهبرد_هستهای #بازدارندگی #امنیت_ملی #ژئوپلیتیک #ایران #NPT #تحلیل_سیاسی
11:26 - 25 شهریور 1405
120 بازدید