ایران در آستانه ورود به اقتصاد عناصر نادر خاکی؛ ایران میتواند بازیگر منطقهای عناصر نادر خاکی شود
در شرایطی که رقابت جهانی بر سر منابع حیاتی فناوریهای پیشرفته شدت گرفته است، دو پژوهشگر ایرانی با ارائه طرحی برای تأسیس «سازمان ملی عناصر نادر خاکی» در برنامه سیمرغ رمضان تلاش کردهاند مسیر تازهای برای نوسازی صنعتی و کاهش وابستگی راهبردی کشور ترسیم کنند. دکتر عادل شیرازی و دکتر عارف شیرازی معتقدند بدون ایجاد یک نهاد ملی هماهنگکننده، ظرفیتهای معدنی، علمی و صنعتی ایران در حوزه عناصر نادر خاکی همچنان پراکنده باقی میماند و فرصت شکلگیری یک صنعت راهبردی از دست خواهد رفت. در گفتوگویی تفصیلی با این دو ایدهپرداز، ابعاد مختلف این طرح بررسی شده است.
دکتر عادل شیرازی در ابتدای این گفتوگو با اشاره به اهمیت جهانی عناصر نادر خاکی میگوید: «در جهان امروز رقابت کشورها فقط بر سر نفت و گاز نیست؛ بلکه بر سر موادی است که فناوریهای آینده را میسازند. عناصر نادر خاکی در قلب بسیاری از صنایع پیشرفته قرار دارند؛ از خودروهای برقی و توربینهای بادی گرفته تا سامانههای دفاعی، تجهیزات مخابراتی و تراشههای الکترونیکی.» او توضیح میدهد که بسیاری از قدرتهای صنعتی جهان طی دو دهه گذشته برنامههای ملی گستردهای برای کنترل زنجیره تأمین این عناصر تدوین کردهاند. به گفته او، ایران نیز با توجه به ظرفیتهای زمینشناسی و علمی خود میتواند در این حوزه نقش مهمی ایفا کند، اما شرط اصلی آن داشتن یک ساختار مدیریتی منسجم است. «امروز فعالیتهای مرتبط با عناصر نادر خاکی در کشور پراکنده است؛ بخشی در حوزه معدن، بخشی در دانشگاهها، بخشی در صنایع و بخشی در پروژههای تحقیقاتی. وقتی این بخشها بهصورت جزیرهای عمل کنند، امکان شکلگیری یک صنعت راهبردی از بین میرود.»
در ادامه این گفتوگو، دکتر عارف شیرازی درباره مسئله اصلی که این طرح به دنبال حل آن است توضیح میدهد: «مسئله اصلی فقدان یک نهاد ملی برای هدایت و هماهنگسازی زنجیره ارزش عناصر نادر خاکی است. ما با یک حوزه چندبخشی مواجه هستیم که از اکتشاف و استخراج آغاز میشود و تا فرآوری پیشرفته، تولید مواد فناورانه و اتصال به صنایع مصرفکننده ادامه پیدا میکند. اگر این زنجیره تحت یک راهبرد ملی واحد مدیریت نشود، نتیجه آن پراکندگی تصمیمگیری، موازیکاری و اتلاف منابع خواهد بود.» او تأکید میکند که در حال حاضر بسیاری از مطالعات علمی و زمینشناسی در کشور انجام شده، اما این مطالعات کمتر به یک برنامه صنعتی منسجم تبدیل شدهاند. به گفته وی، نبود زیرساختهای کافی برای فرآوری پیشرفته و نبود پیوند مؤثر میان بخش معدن و صنایع مصرفکننده باعث شده ارزش افزوده واقعی این منابع در داخل کشور شکل نگیرد.
دکتر عادل شیرازی در توضیح ایده تأسیس «سازمان ملی عناصر نادر خاکی» میگوید: «این سازمان قرار نیست صرفاً یک نهاد اداری جدید باشد. هدف آن ایجاد یک مرکز راهبری ملی برای مدیریت کل زنجیره ارزش عناصر نادر خاکی است.» به گفته او، این سازمان میتواند تمامی دادهها، پروژهها، ظرفیتهای علمی، سرمایهگذاریها و برنامههای مرتبط با این حوزه را در قالب یک ساختار یکپارچه ساماندهی کند. «وقتی یک نهاد تخصصی مسئول هماهنگی این حوزه باشد، میتوان نقشه راه ملی تدوین کرد، دادههای زمینشناسی را تجمیع کرد و مسیر توسعه صنعتی را با دقت بیشتری طراحی کرد.» او معتقد است چنین نهادی میتواند از پراکندگی فعالیتها جلوگیری کند و ظرفیتهای کشور را در یک مسیر هدفمند قرار دهد؛ مسیری که در نهایت به شکلگیری صنایع پیشرفته مبتنی بر عناصر نادر خاکی منجر میشود.
دکتر عارف شیرازی درباره مأموریتهای کلیدی این سازمان توضیح میدهد: «یکی از مهمترین وظایف این نهاد ایجاد یک بانک اطلاعاتی ملی و سامانه هوشمند دادهها است.» به گفته او، با استفاده از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، تحلیل دادههای بزرگ و مدلسازی زمینشناسی میتوان مناطق مستعد عناصر نادر خاکی را دقیقتر شناسایی کرد و سرمایهگذاریهای اکتشافی را هدفمندتر انجام داد. «در بسیاری از کشورها، مدیریت دادههای معدنی بهصورت دیجیتال و هوشمند انجام میشود. اگر ما هم چنین زیرساختی ایجاد کنیم، میتوانیم ریسک سرمایهگذاری را کاهش دهیم و سرعت توسعه این صنعت را افزایش دهیم.» او همچنین تأکید میکند که وجود یک پایگاه داده ملی میتواند از دوبارهکاری پروژهها جلوگیری کرده و تصمیمگیریهای سیاستگذاران را مبتنی بر اطلاعات دقیق کند.
یکی دیگر از محورهای مهم این طرح، توسعه فناوریهای فرآوری و جلوگیری از خامفروشی است. دکتر عادل شیرازی در اینباره میگوید: «ارزش واقعی عناصر نادر خاکی در مرحله استخراج نیست؛ بلکه در مرحله فرآوری و تولید محصولات پیشرفته شکل میگیرد.» او توضیح میدهد که بسیاری از کشورهای جهان مواد خام را استخراج نمیکنند، بلکه با توسعه فناوریهای جداسازی و خالصسازی، محصولات با ارزش افزوده بسیار بالا تولید میکنند. «اگر ما صرفاً به استخراج مواد معدنی بسنده کنیم، بخش عمده ارزش اقتصادی این منابع را از دست خواهیم داد. هدف ما این است که با حمایت از شرکتهای دانشبنیان، ایجاد آزمایشگاههای تخصصی و راهاندازی پایلوتهای صنعتی، فناوری فرآوری این عناصر در داخل کشور توسعه یابد.» به گفته او، این رویکرد میتواند زمینه شکلگیری صنایع جدید مبتنی بر مواد پیشرفته را فراهم کند.
در پایان این گفتوگو، هر دو ایدهپرداز بر اهمیت نگاه راهبردی به عناصر نادر خاکی تأکید میکنند. دکتر عادل شیرازی میگوید: «اگر امروز برای مدیریت این منابع برنامهریزی نکنیم، ممکن است در آینده با وابستگی جدی در حوزه فناوریهای پیشرفته مواجه شویم.» دکتر عارف شیرازی نیز اضافه میکند: «با توجه به رشد سریع اقتصاد دیجیتال و انرژیهای پاک، تقاضای جهانی برای عناصر نادر خاکی در دهههای آینده چند برابر خواهد شد. این یک فرصت تاریخی برای کشور است.» به اعتقاد آنان، تأسیس سازمان ملی عناصر نادر خاکی میتواند نقطه آغاز شکلگیری یک صنعت جدید در ایران باشد؛ صنعتی که علاوه بر ایجاد ارزش افزوده اقتصادی، جایگاه کشور را در زنجیرههای تأمین منطقهای و جهانی ارتقا میدهد و میتواند به یکی از پیشرانهای اقتصاد آینده ایران تبدیل شود.رسانه دکتر عادل شیرازی#اقتصاد #ایران #ایران_قوی #صلابت #معدن #صنعت
13:58 - 30 خرداد 1405