پیامد دوقطبی سازیهای موهوم برای ایران چیست؟
تحلیلگران معتقدند که دوقطبیسازی جامعه به دوگانههایی مانند «صلحطلب» و «جنگطلب»، در ظاهر تلاشی برای پایان دادن به درگیری است، اما در عمل میتواند به شکاف میان بخشهای مختلف جامعه و تضعیف انسجام ملی منجر شود و در نهایت مقدمهای برای حمله دشمن خواهد شد.
گروه سیاسی خبرگزاری فارس: برخی چهرهها و جریانات اصلاحطلب هر بار که کشور با چالش و مشکلی مواجه میشود تنها راه حلی که پیشنهاد دادهاند رفتن به سمت آمریکا و غرب بوده و در میان همه راههای ممکن برای اداره کشور، تنها مسیر، نشستن پشت میز مذاکره با آمریکا را پیشنهاد کرده اند.این روایت سالهاست از سوی این جریانات تکرار میشود؛ از مذاکرات هستهای و برجام گرفته تا خروج آمریکا از توافق و تحولات کنونی. اما سؤال اساسی تحلیلگران و کارشناسان این است که اگر مذاکره با آمریکا راهحل مشکلات ایران است، پس درس تجربه مذاکرات قبلی چه میشود و آیا مسئله امروز واقعاً «صلح یا جنگ» است یا دوگانه اصلی، «مقاومت» در برابر «تسلیم و زیادهخواهی» است؟
وقتی مذاکره از «ابزار» به «نسخه» تبدیل میشوداصل مذاکره در سیاست خارجی محل مناقشه نیست. حتی منتقدان سیاست آمریکا نیز مذاکره را بهعنوان یک ابزار دیپلماتیک رد نمیکنند. اما مسئله از جایی آغاز میشود که مذاکره با آمریکا نه یکی از ابزارهای سیاست خارجی، بلکه تنها مسیر حل مشکلات کشور معرفی شود.این رویکرد در بخشهایی از جریان اصلاحطلب و غربگرا بارها مطرح شده است. برای نمونه، رسانههای اصلاحطلب پیش از برجام تنها راه رسیدن به توافق عنوان کردند و ظریف وزیر امور خارجه دولت روحانی در مصاحبه با رادیوی ملی آمریکا به صراحت گفت که «هر نوع توافق بهتر از عدم توافق است». با این حال منتقدان این نگاه میگویند اگر مذاکره صرفاً یک ابزار باشد، میتوان درباره زمان، موضوع، روش و هزینه آن بحث کرد؛ اما اگر به «تنها راه» تبدیل شود، طرف مقابل متوجه میشود که ایران برای رسیدن به توافق، انگیزه پذیرش هزینههای بیشتر را دارد.
مذاکره انجام شد، اما تحریمها برنگشت!واقعیت برجام را نمیتوان از این بحث حذف کرد. ایران پس از سالها مذاکره در برجام به توافق رسید و محدودیتهایی را پذیرفت؛ اما سه سال بعد دولت ترامپ از توافق خارج شد و سیاست فشار حداکثری را در پیش گرفت. این تجربه این پرسش اساسی را ایجاد کرد که اگر مذاکره و توافق قرار است فشارها را کاهش دهد، چه تضمینی وجود دارد که طرف مقابل پس از دریافت امتیازات از توافق خارج نشود؟مقامهای ایرانی بارها تأکید کردهاند که مشکل اصلی، اصل مذاکره نیست، بلکه اعتماد به طرف آمریکایی و ضمانت اجرای توافق است. افرادی همچون محمدباقر قالیباف پیش از این بارها گفتهاند که ایران با مذاکره مخالف نیست، اما به آمریکا اعتماد ندارد و این آمریکا است که باید برای جلب اعتماد ایران اقدام کند.بنابراین، حتی در موضع رسمی ایران نیز «مذاکره نکردن» مسئله اصلی نیست؛ مذاکره بدون پشتوانه قدرت و بدون تضمین، مسئله است.
چرا آمریکا قابل اعتماد نیست؟این گزاره که مذاکره بدون پشتوانه قدرت و بدون تضمین مسئله است صرفاً از سوی منتقدان مذاکره مطرح نمیشود. محمدصادق جوادیحصار، از اعضای شورای مرکزی حزب اعتماد ملی، درباره تنش ایران و آمریکا، مذاکره را جایگزین قدرت نمی داند و تأکید میکند که مذاکره «نتیجه مستقیم توازن قدرت در میدان» است.احمدعلی مقدم عضو شورای مرکزی حزب موتلفه میگوید که بیاعتمادی ایران به آمریکا صرفاً یک گزاره سیاسی نیست. خروج آمریکا از برجام، تحریمهای پس از آن و حوادث سالهای اخیر، مجموعهای از تجربهها را در برابر ایران قرار داده که اعتماد به تعهدات واشنگتن را به یکی از دشوارترین مسائل مذاکرات تبدیل کرده است.
محمدهادی ذاکرحسین، عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران نیز با اشاره به تجاوز آمریکا به کشورمان در حین مذاکرات میگوید که به آمریکا نمیتوان اعتماد کرد، و در مقابل این اقدام امریکا، شاید پیش از ایران، قربانی اصلی تحولات اخیر خودِ حقوق بینالملل، چندجانبهگرایی و نظمی است که جامعه جهانی سالها برای دستیابی به آن تلاش کرده است.
تفاوت مذاکره با امتیازدهیتحلیلگران میگویند که در هر مذاکرهای یک اصل روشن وجود دارد، هر طرف چیزی میدهد و در مقابل چیزی دریافت میکند. احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، بر همین اصل تأکید می کند و میگوید که ایران باید در برابر هر امتیازی که میدهد، امتیازی دریافت کند. اما این موضوع در حالی است که امریکا نگاه دیگری به مذاکره دارد و ترامپ به صراحت بارها گفته که اگر میخواهید ایران را نابود نکنم یا جنگ نشود باید توافق کنید! یعنی یک توافق که در آن ایران بپذیرد تنها امتیاز بدهد!با این حال تحلیلگران میگویند که اگر ایران بخشی از ظرفیتهای خود را محدود کند، اما در مقابل صرفاً وعدهای سیاسی دریافت کند که دولت بعدی آمریکا بتواند آن را کنار بگذارد، چنین توافقی با یک معامله متوازن فاصله خواهد داشت. از همینجاست که منتقدان جریان غربگرا میپرسند چرا باید نقطه شروع مذاکره، نیاز ایران به توافق باشد، نه نیاز دو طرف به توافق؟
دوگانه «جنگ یا مذاکره» از کجا آمده است؟یکی از محورهای اصلی حامیان مذاکره، قرار دادن جامعه میان دو گزینه «مذاکره یا جنگ» است. اما آیا واقعاً این تنها دو گزینه موجود است؟ جوادیحصار سخنگوی حزب اعتماد ملی اساساً این دوگانه را رد کرده و از امکان وجود همزمان قدرت دفاعی و مسیر مذاکره سخن میگوید. وی تاکید میکند که «جنگ یا مذاکره» بههیچوجه منطق درستی ندارد. چه در جنگ و چه در مذاکره، منطق اصلی باید حفظ و تداوم منافع ملی باشد. هرقدر بتوانیم در جنگ برابر هجمه خارجی مقاومتر و توانمندتر باشیم، سریعتر میتوانیم از طریق دیپلماسی به صلحی پایدار دست پیدا کنیم.منتقدان رویکرد غربگرا نیز میگویند دوگانه واقعی «مذاکره یا جنگ» نیست؛ بلکه حفظ قدرت برای چانهزنی در برابر فشار یا از دست دادن قدرت انتخاب با این تصور است که راه دیگری جز توافق با آمریکا وجود ندارد، به اعتقاد آنها وقتی امریکا حاضر نیست به تعهداتش عمل کند، وقتی آمریکا در میانه مذاکرات به ما حمله می کند چرا باید تنها به مذاکره فکر کنیم.سپهر خلجی، کارشناس مسائل سیاسی نیز در گفتوگو با فارس با تأکید بر ضرورت ایستادگی در برابر فشارهای آمریکا میگوید که «پاسخ مخاصمه و محاصره، مذاکره و مفاهمه نیست» و باید با اقتدار ایستاد و از پیروزیهای بهدستآمده در نقاط مختلف برای اخراج آمریکا از منطقه استفاده کرد.
مسئله فقط آمریکا نیست؛ مسئله نگاه به ظرفیتهای داخلی استنقد جریان غربگرا فقط به اعتماد یا عدم اعتماد به آمریکا محدود نمیشود. پرسش دیگر این است که چرا در بخشی از ادبیات سیاسی کشور، حل مشکلات اقتصادی و اجتماعی تا این اندازه به رابطه با آمریکا گره زده میشود؟ سیدمحمد حسینی عضو هیات علمی دانشگاه تاکی میکند که کاهش تحریمها میتواند به رشد اقتصادی کمک کند و توافق خارجی نیز ممکن است بخشی از موانع اقتصادی را کاهش دهد؛ اما از این گزارهها نمیتوان نتیجه گرفت که بدون توافق با آمریکا هیچ راهی برای حل مشکلات کشور وجود ندارد. وی ادامه میدهد که حتی اگر مذاکره دوباره در دستور کار قرار گیرد، نباید جایگزین تقویت اقتصاد، توسعه روابط با همسایگان، افزایش تابآوری اقتصادی و حفظ قدرت بازدارندگی شود.
پاسخی به نسخه «فقط مذاکره»نقد اصلی تحلیلگران به جریانهای اصلاحطلب و غربگرا این نیست که چرا مذاکره را مطرح میکنند؛ مسئله زمانی شکل میگیرد که مذاکره با آمریکا بهعنوان تنها راهحل معرفی شود. کارشناسان سیاسی میگویند که اگر مذاکره یک ابزار است، باید درباره زمان و شرایط آن بحث کرد. اگر یک معامله است، باید درباره امتیاز متقابل سخن گفت. اگر توافق هدف است، باید درباره ضمانت اجرای آن مذاکره کرد و اگر کاهش فشار اقتصادی هدف است، باید همزمان راههای خنثیسازی تحریم و افزایش ظرفیت داخلی نیز دنبال شود.جواد بخشی الموتی استاد دانشگاه در گفتوگو با فارس تاکید میکند که ایران هیچگاه اصل دیپلماسی را کنار نگذاشته است. حتی در شرایط افزایش تنش نیز کانالهای ارتباطی و تلاش میانجیگران برای انتقال پیام میان تهران و واشنگتن ادامه داشته است. بنابراین مسئله امروز را نمیتوان صرفاً «ایران مذاکره میکند یا نه» تعریف کرد؛ مسئله مهمتر این است که ایران از موضع انتخاب وارد مذاکره میشود یا از موضع نیاز.
وی ادامه میدهد که در حالت نخست، مذاکره یکی از ابزارهای سیاست خارجی است؛ در حالت دوم، مذاکره به تنها راه باقیمانده تبدیل میشود.
بخشی تصریح میکند: تجربه برجام، خروج آمریکا از توافق و استمرار بیاعتمادی میان تهران و واشنگتن، دستکم این نکته را برجسته کرده است که مسئله فقط نشستن پشت میز مذاکره نیست؛ بلکه حفظ قدرت برای «نه» گفتن، گرفتن امتیاز متقابل و تضمین اجرای توافق است.این استاد دانشگاه تاکید میکند که از همین منظر، دوگانه اصلی الزاماً «مذاکره یا جنگ» نیست؛ بلکه حفظ قدرت انتخاب و چانهزنی یا از دست دادن این قدرت در برابر فشار است. مذاکره مقتدرانه با مذاکره از سر نیاز تفاوت دارد و دیپلماسی زمانی میتواند در خدمت منافع ملی قرار گیرد که پشتوانه قدرت اقتصادی، انسجام داخلی، توان دفاعی و گزینههای متنوع سیاست خارجی را داشته باشد
تحلیلگران معتقدند که دوقطبیسازی جامعه به دوگانههایی مانند «صلحطلب» و «جنگطلب»، در ظاهر تلاشی برای پایان دادن به درگیری است، اما در عمل میتواند به شکاف میان بخشهای مختلف جامعه و تضعیف انسجام ملی منجر شود و در نهایت مقدمهای برای حمله دشمن خواهد شد.به گفته منتقدان این دوگانهسازیها، مسئله زمانی جدیتر میشود که مدافعان قدرت دفاعی، بازدارندگی و آمادگی برای مقابله با تهدید، با برچسب «جنگطلبی» از میدان افکار عمومی کنار گذاشته شوند؛ زیرا انسجام داخلی و نمایش توان و اراده دفاعی، خود از مؤلفههای محاسبات بازدارندگی است.بهمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن خبرگزاری فارس را میتوانید از اینجا و در فروشگاههای «کافه بازار» و «مایکت» دانلود و نصب کنید. 11:29 - 5 مهر 1405