مختصات جهش تولید در سال ۱۴۰۳
#خط_رهبری به مناسبت نامگذاری سال ۱۴۰۳ به "جهش تولید با مشارکت مردم" در این یادداشت به قلم آقای دانیال داودی _ دانشجوی دکتری توسعه اقتصادی، مختصات کلیدی #جهش_تولید را بررسی و تحلیل کرده است:
حضرت آیتالله خامنهای رهبر معظم انقلاب اسلامی سال جدید را سال «جهش تولید با مشارکت مردم» نامگذاری کردند. ایشان در پیام نوروزی به مناسبت آغاز سال 1403 در مورد شعار سال 1402 فرمودند: «در مورد شعار سال 1402 که عبارت بود از مهار تورم و رشد تولید، کارهای خوبی انجام گرفت. پیشرفتهایی هم اتفاق افتاد، البته نه به قدر مطلوب... آنچه انجام گرفته خوب بود ولی باید ادامه پیدا کند.» بنابراین اگر بپذیریم که پروندهی شعار سالهای مختلف با پایان آن سالها بسته نمیشود و در واقع شعار هر سال ابزاری برای تاکید بر یک راهکار مهم از مجموعه راهکارهای حرکت کشور به سوی پیشرفت است، با بررسی همزمان شعار سالهای گذشته و سال جاری، میتوان مختصات «جهش تولید» مدنظر رهبر معظم انقلاب را استخراج کرد.
چرا جهش!؟
شعار سال 1403 «جهش تولید با مشارکت مردم» است. سال 1402 «مهار تورم و رشد تولید» نام داشت. شعار سال 1401 «تولید؛ دانشبنیان، اشتغالآفرین» بود. سال 1400 «تولید؛ پشتیبانیها، مانعزداییها» نام داشت و بالاخره سال 1399 نیز سال «جهش تولید» بود. در همهی این سالها «تولید» ترجیعبند بیانات اقتصادی رهبر معظم انقلاب بود و تکرار عبارت «جهش تولید» در سالهای 1399 و 1403 نشان میدهد ایشان به رشد متعارف و عادی تولید قانع نیستند. دلیل این تاکید بر رشد بالا و مستمر را نیز باید در «عقبماندگی و تعطیل نسبی مسائل اقتصادی در دههی 1390» (۱۴۰۱/۱۱/۱۰) جستوجو کرد. آیتالله خامنهای(حفظهالله) معتقدند: «یکی از مهمترین مسائلی که ما نیاز داریم برای اینکه وضع اقتصاد کشور بهتر بشود، رشد مستمر و سریع است. رشد اقتصادی ما ضعیف بوده. ما در سیاستهای اقتصادیای که به دولتها اعلام کردیم، رشد هشت درصدی را اعلام کردیم؛ در حالی که در بسیاری از سالهای دههی 90 رشد ما زیر صفر بوده است.» (۱۴۰۲/۱/۱)
4 ویژگی مهم
بنابراین برای جبران عقبماندگیهای اقتصادی دههی 1390، راهی جز «جهش تولید» به معنای رشد مستمر و سریع وجود ندارد. طبعاً برای تحقق جهش تولید، دو دسته سیاست اقتصادی باید دنبال شود: سیاستهایی در راستای پشتیبانی از تولید و سیاستهایی در راستای از میان برداشتن موانع پیش روی تولید. اما این تولید باید چه مختصات و ویژگیهایی داشته باشد!؟ با مروری بر شعار سالهای 1399 تا 1403 میتوان چهار ویژگی مهم برای جهش تولید احصاء کرد: «دانشبنیان»، «اشتغالآفرین»، متناسب با سیاست «مهار تورم» و مبتنی بر «مشارکت مردم». در نظر گرفتن این چهار ویژگی برای جهش تولید در کنار هم، الزاماتی را بر سیاستگذار اقتصادی تحمیل میکند. بهطور مثال «مهار تورم» در کنار جهش تولید، به سیاستگذار میگوید که او حق ندارد از سیاست انبساطی پولی برای تحریک رشد تولید استفاده کند؛ چرا که با توجه به رشد بالای نقدینگی ما، این سیاست میتواند از طریق رشد تورم ثبات اقتصاد کلان را بهخطر انداخته و از این طریق حتی مانع «استمرار» رشد تولید در میانمدت شود. به همین خاطر است که رهبر انقلاب اخیراً بر «کاهش رشد نقدینگی» (۱۴۰۲/۱۱/۱۰) تاکید کردند. در مقابل نیز باید توجه داشت که مهار تورم از طریق افراط در سیاست انقباضی، منجر به رکود نشود؛ به همین دلیل آیتالله خامنهای(حفظهالله) در بند دوم از بخش اقتصادی سیاستهای کلی برنامهی هفتم، «تکرقمی کردن تورم طی 5 سال» را به عنوان هدف تعیین کردند. در سال 1402 تورم نقطهبهنقطه از 55.5 درصد در فروردین 1402 به 32.3 درصد در اسفند 1402 رسید. کاهش سریعتر تورم از طریق سیاستهای انقباظی پولی شدیدتر میتواند به جهش تولید آسیب بزند.
دانشبنیان برای ارتقای بهرهوری
بنابراین «مهار تورم» ملاحظاتی را بر سیاستگذاری «جهش تولید» تحمیل میکند. همچنین باید توجه داشت که تولید دانشبنیان و اشتغالآفرین نیز هنوز در اولویت قرار دارد. در مورد «تولید دانشبنیان» در بیانات رهبر معظم انقلاب گاه یک سوء تفاهم شکل میگیرد و آن اینکه برخی گمان میکنند مقصود ایشان از «تولید دانشبنیان» حمایت دولت از برآمدن چند صنعت محدود و خاص با فناوری پیشرفته (High tech) است و با این ایده مخالفت میکنند؛ چون معتقدند صنایع با فناوری پیشرفته، سهم بالایی در ایجاد اشتغال و ارزش افزوده در اقتصاد ما ندارند. این در حالی است که وقتی رهبر معظم انقلاب از «اقتصاد دانشبنیان» صحبت میکنند، در واقع منظورشان این است که «دانش و فناوری پیشرفته، نقشآفرینی فراوان و کاملی داشته باشد در همهی عرصههای تولید».(۱۴۰۱/۱/۱)به عبارت دیگر، خواستهی رهبر انقلاب این است که پیشرفت دانش در کشور باید بتواند مشکل «بهرهوری همهی عوامل تولید (منابع انسانی، سرمایه، فناوری و مدیریت)» (پینوشت: سیاستهای کلی برنامهی هفتم با اولویت پیشرفت اقتصادی توام با عدالت) را حل کرده و از این طریق، به رشد ارزش افزوده و اشتغال کمک کند.
پشتیبانی هدفمند از اشتغال
ویژگی اشتغالآفرین برای تولید نیز از این باب اهمیت دارد که رشد اقتصادی بسته به نوع سیاستگذاری اقتصادی میتواند عدالتمحور و همهشمول باشد یا نباشد. اگر چه نرخ بیکاری در زمستان 1402 برابر با 8.6 درصد بود اما بیکاری جوانان (18 تا 35 سال) برابر با 15.7 درصد است که رقم بالایی است و بیش از یک میلیون و 500 هزار نفر را شامل میشود. همچنین سهم فارغالتحصیلان دانشگاهی از کل بیکاران در زمستان 1402 برابر با حدود 40 درصد است. بنابراین اشتغال مسالهای جدی در اقتصاد ماست و ضروری است دولت برنامهی ویژهای برای حمایت از بخشهای اقتصادی اشتغالآفرین داشته باشد. البته برخی بخشهای اشتغالآفرین هستند که ارزش افزودهی بالایی ایجاد نمیکنند. در این موارد میتوان بر مانعزدایی تاکید داشت. در مقابل بخشهایی هستند که هم اشتغالآفرینی بالایی دارند و هم ارزشافزودهی قابل توجهی ایجاد میکنند. با توجه به محدودیت دولت در استفاده از ابزارهای حمایتی (اعم از تخصیص بودجه برای تامین زیرساختها تا هدایت اعتبارات بانکی و ...) میتوان در مورد بخشهایی که همزمان اشتغال و ارزشافزودهی بالایی ایجاد میکنند، بر ابزارهای پشتیبان تولید تاکید کرد. برای رتبهبندی بخشهای اقتصاد ایران از منظر ایجاد اشتغال و ارزشافزوده نیز میتوان از تحلیلهای دادهستانده مبتنی بر جدول داده-ستاندهی سال 1395 مرکز آمار استفاده کرد.
با فرض تداوم وضع موجود
در نهایت باید توجه داشت که برآوردها از رشد اقتصادی در سال 1403 بالا نیست؛ مرکز پژوهشهای مجلس در یک گزارش کارشناسی، با فرض تداوم وضعیت موجود رشد اقتصادی ایران در سال 1403 را 3.1 درصد پیشبینی کرد. در همین گزارش، رشد اقتصادی برای سال 1402، معادل 4.5 درصد برآورد شده است. همچنین بر اساس آمارهای صندوق بینالمللی پول، رشد اقتصادی ایران در سال 2023 میلادی (تقریباً معادل سال 1402 شمسی) برابر با 5.4 درصد بود. این نهاد بینالمللی پیشبینی کرده است که در سال 2024 میلادی (معادل سال 1403) این رقم به 3.7 درصد کاهش مییابد. دلیل این رشد مثبت اما کاهنده هم این است که اقتصاد ایران در دو سال گذشته، از ظرفیتهای خالی خود (اعم از رشد صادرات نفت، بهبود شرایط پس از کرونا و تسهیل صدور مجوزهای کسبوکار) تا حد خوبی استفاده کرده است.
تغییر بازی به نفع اقتصاد
همانطور که در برآوردها دیدیم با فرض ثبات شرایط فعلی، شاهد رشد مثبت اما نهچندان بالا در سال 1403 خواهیم بود. در چنین شرایطی تاکید رهبر معظم انقلاب بر «جهش تولید با مشارکت مردم» در واقع رو کردن یک برگ برندهی جدید است. آن چیزی که میتواند در سال 1403 بازی را به نفع اقتصاد ایران تغییر دهد و game changer باشد، «مشارکت مردم» است. مشارکت مردم با تحقق کامل سیاستهای کلی اصل 44 محقق میشود و روح آن سیاستها این بود که «ما بتوانیم اولاً سرمایههای مردم و بعد مدیریت مردم را وارد عرصهی اقتصاد کنیم... اگر مدیریتها دولتی باقی ماند، آن مقصود حاصل نخواهد شد.» (۱۳۸۹/۶/۸) این توصیهی رهبر معظم انقلاب در سال 1389 به دولت وقت بود. با این وجود متاسفانه تعداد بسیار زیادی بنگاه اقتصادی در کشور داریم که مالکیت آنها متعلق به مردم است اما با مدیریت دولتی اداره میشوند. اگر در دههی 1390 به این توصیه و امثال آن عمل میشد، امروز با بهرهوری پایین بنگاههای اقتصادی در مدیریت و سایر عوامل تولید مواجه نبودیم. اگر شاهد «مشارکت مردم» به معنای واقعی کلمه (اعم از مشارکت صاحبان سرمایه، مشارکت در مدیریت بنگاههای اقتصادی، مشارکت پژوهشگران و کارآفرینان و ...) باشیم، میتوان امیدوار بود عملکرد اقتصاد ایران در 1403 فراتر از پیشبینیهای موجود کارشناسان باشد.#خط_رهبری #جهش_تولید #مشارکت_مردم
11:30 - 11 فروردین 1403
1 Reply